Στην Ελλάδα κάθε συζήτηση για τη δημόσια παιδεία ξεκινά ή ολοκληρώνεται με τη φράση για το «καλό του παιδιού», με τις σχετικές δηλώσεις των αρμόδιων πολιτικών να κάνουν συχνά λόγο για «συμπεριληπτική εκπαίδευση» και για «σύγχρονες επιστημονικές γνώσεις». Πόσο αληθείς είναι, ωστόσο, οι δηλώσεις αυτές και πόσο τελικά η παιδεία στη χώρα μας νοιάζεται για το «καλό του παιδιού», κυρίως αν το παιδί αυτό είναι ΛΟΑΤΚΙ+ ή ανήκει σε μια ΛΟΑΤΚΙ+ οικογένεια; Για να απαντήσουμε στα ερωτήματα αυτά μιλήσαμε με εκπαιδευτικούς που βρίσκονται καθημερινά μέσα στις σχολικές αίθουσες, αλλά και με το Πολύχρωμο Σχολείο, που εδώ και χρόνια ασχολείται με την καταπολέμηση των διακρίσεων και την ενίσχυση μιας εκπαίδευσης που χωράει όλες τις ταυτότητες και όλες τις οικογένειες.
«Το ελληνικό σχολείο εμφανίζεται συμπεριληπτικό κυρίως σε επίπεδο νομοθεσίας και ορισμένων εγκυκλίων», είναι η πρώτη απάντηση που μας δίνουν τα μέλη της οργάνωσης, όταν θίγουμε το ζήτημα της ΛΟΑΤΚΙ+ συμπερίληψης στις σχολικές αίθουσες. Επισημαίνουν, μάλιστα, ότι οι «εγκύκλιοι αυτές κατά έναν παράδοξο τρόπο, δεν φτάνουν πάντοτε οργανωμένα σε όλες τις σχολικές μονάδες και σε όλο το εκπαιδευτικό προσωπικό. Αυτό σημαίνει ότι η συμπερίληψη υφίσταται τυπικά, δεν αποτυπώνεται όμως πάντοτε στην καθημερινή, βιωμένη πραγματικότητα μέσα στις τάξεις».
Όπως για παράδειγμα στην περίπτωση της Ειρήνης Λουκιανού, εκπαιδευτικού σε Γενικό Λύκειο. «Αν θέλω να είμαι απόλυτα ειλικρινής με αυτό που ζω καθημερινά, το σχολείο μας παραμένει βαθιά ετεροκανονικό», μας λέει χαρακτηριστικά. «Στα χαρτιά μπορεί να βλέπουμε προόδους, αλλά στην πράξη η συμπερίληψη στηρίζεται αποκλειστικά στο προσωπικό “φιλότιμο” και την ευαισθησία μεμονωμένων εκπαιδευτικών. Ως σύστημα, νιώθω πως το σχολείο εξακολουθεί να επιλέγει τη σιωπή και την αορατότητα των ΛΟΑΤΚΙ+ μαθητών/τριών, απλώς για να διατηρεί μια εύθραυστη “ησυχία”».
Ειρήνης Λουκιανού
Το ότι η καλλιέργεια ενός συμπεριληπτικού περιβάλλοντος εξαρτάται περισσότερο από την προσωπική πρωτοβουλία των εκάστοτε εκπαιδευτικών και όχι από κάποια κεντρική πολιτική, επισημαίνουν και τα περισσότερα άτομα που συμμετέχουν στο αφιέρωμα. «Εξαρτάται από τη διεύθυνση του κάθε σχολείου και τον σύλλογο των καθηγητών. Δε γνωρίζω να υπάρχει μια κεντρική συμπεριληπτική γραμμή από το Υπουργείο Παιδείας, η οποία να τηρείται υποχρεωτικά από όλα τα σχολεία», μας λέει ο Ιγνάτης Χατζηεμμανουήλ, πρώην εκπαιδευτικός δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης. «Προσωπικά ήμουν τυχερός, καθώς τα περισσότερα από τα σχολεία στα οποία βρέθηκα τηρούσαν στάση έστω στοιχειώδους συμπερίληψης για όλα τα παιδιά (και σε κάποια σχολεία, όπως το περσινό Εσπερινό Γυμνάσιο Αμπελοκήπων Θεσσαλονίκης) θα μπορούσα να μιλήσω και για πολύ πιο προχωρημένη συμπερίληψη, κυρίως στην πράξη».
Ως θεσμός, το ελληνικό σχολείο εξακολουθεί να μην είναι συμπεριληπτικό ως προς τις ΛΟΑΤΚΙ+ ταυτότητες!
«Εναπόκειται στη διακριτική ευχέρεια των εκπαιδευτικών, κατά πόσο είναι διατεθειμένοι να στηρίξουν τα ΛΟΑΤΚΙ+ παιδιά και την ορατότητά τους», σχολιάζει και ο Μιχάλης Σακελλαρίου, υποδιευθυντής ΓΕΛ και επιμορφωτής ΕΚΔΔΑ. Αν και αναφέρει πως «υπάρχει ο νόμος 5029/2023, το “Ζούμε αρμονικά μαζί, σπάμε τη σιωπή” που κάποια βασικά στοιχειώδη άρθρα τα οποία βασίζονται στον Αντιρατσιστικό νόμο, η επίσημη πολιτεία προτιμά να υποβαθμίσει και να κρύψει το θέμα, φοβούμενη ενδεχομένως την αντίδραση των άλλων κομμάτων της ευρύτερης δεξιάς παράταξης, αλλά και τις αντιδράσεις κάποιων γονέων». «Το ελληνικό σχολείο δεν θα έλεγα ότι είναι συμπεριληπτικό σήμερα», καταλήγει.
«Ως θεσμός, το ελληνικό σχολείο εξακολουθεί να μην είναι συμπεριληπτικό ως προς τις ΛΟΑΤΚΙ+ ταυτότητες», συμπληρώνει η Μαρία Πατεράκη, καθηγήτρια πληροφορικής στη δευτεροβάθμια εκπαίδευση. «Είτε μιλάμε για το επίσημο αναλυτικό πρόγραμμα σπουδών, είτε για το λεγόμενο “κρυφό αναλυτικό πρόγραμμα” που ουσιαστικά είναι όρος που περιγράφει την καθημερινή στάση και συμπεριφορά του προσωπικού ενός σχολείου, οι ΛΟΑΤΚΙ ταυτότητες στην καλύτερη περίπτωση αποσιωπώνται. Η ενδιαφέρουσα αντίφαση εδώ είναι ότι ενώ όλο και περισσότερα παιδιά και άτομα στην εφηβεία εκφράζουν ανοιχτά τη ΛΟΑΤΚΙ ταυτότητά τους και πολλά από αυτά έχουν υποστήριξη από τις οικογένειές τους, το ελληνικό δημόσιο σχολείο παραμένει ένας χώρος που ρητά ή υπόρρητα δηλώνει ότι “εδώ μέσα δεν μπορείς να είσαι ο εαυτός σου”. Ο ομόφυλος σεξουαλικός προσανατολισμός, οι έμφυλες ταυτότητες που δεν ταιριάζουν με τις κοινωνικά προσδοκώμενες, θεωρούνται “ιδιωτική υπόθεση” παρά το γεγονός ότι ο ετερόφυλος σεξουαλικός προσανατολισμός και οι παραδοσιακές εκφράσεις της θηλυκότητας και της αρρενωπότητας θεωρείται δεδομένο ότι μπορούν να εκφράζονται δημόσια με κάθε τρόπο. Άλλο ένα ενδιαφέρον στοιχείο είναι ότι τα τελευταία λίγα χρόνια στις επιμορφώσεις που καλούμαστε να κάνουμε οι εκπαιδευτικοί και που αφορούν τον εκφοβισμό και τη βία στο σχολείο, συμπεριλαμβάνονται αναφορές στις ΛΟΑΤΚΙ+ ταυτότητες ως μια όψη ευαλωτότητας που μπορεί να βάλει στη θέση των θυμάτων τα παιδιά που τις φέρουν. Ενώ, λοιπόν, έχουμε αυτές τις σημαντικές αλλαγές σε σχέση με το πρόσφατο παρελθόν, η μεγάλη εικόνα παραμένει η απουσία συμπερίληψης των ΛΟΑΤΚΙ+ ταυτοτήτων στην πράξη».
Ιγνάτης Χατζηεμμανουήλ
Στην κουβέντα συμμετέχει και η Ανδρομέδα Βalls που εργάζεται ως δασκάλα σε δημοτικό σχολείο. «Το θέμα είναι από ποια πλευρά θέλουμε να το εξετάσουμε. Θα έλεγα ότι το ελληνικό σχολείο έχει κάνει βήματα σε επίπεδο θεσμικού πλαισίου, αλλά υπάρχει ακόμη μεγάλη απόσταση ανάμεσα σε αυτό που προβλέπει η νομοθεσία και σε αυτό που πραγματικά συμβαίνει στον χώρο του σχολείου», σχολιάζει τονίζοντας πως «το ερώτημα είναι τι γίνεται όταν ανοίγει η πόρτα της σχολικής τάξης. Και εκεί η εικόνα είναι πολύ πιο σύνθετη. Στην Ελλάδα ένα σημαντικό ποσοστό ΛΟΑΤΚΙ+ μαθητών εξακολουθεί να κρύβει την ταυτότητά του στο σχολείο, ενώ μόνο ένα μικρό ποσοστό δηλώνει ότι η σχολική εκπαίδευση έχει ασχοληθεί θετικά ή ισορροπημένα με ΛΟΑΤΚΙ+ ζητήματα. Από την άλλη, δεν φαίνεται να υπάρχει ανοχή από μεγάλο ποσοστό γονέων ή της κοινωνίας όσον αφορά την παρουσία ΛΟΑΤΚΙ+ εκπαιδευτικών στα σχολεία».
Και με το μάθημα της σεξουαλικής διαπαιδαγώγησης τι γίνεται;
Μεμονωμένες συζητήσεις, ειδικές θεματικές, εργαστήρια δεξιοτήτων. Το μάθημα της σεξουαλικής διαπαιδαγώγησης στα σχολεία ανέκαθεν αποτελούσε ένα σημαντικό αίτημα της ΛΟΑΤΚΙ+ κοινότητας. Ένα μάθημα που αγγίζει τα όρια του αστικού μύθου, αφού αν και ακούμε συχνά γι΄αυτό, σπάνια βλέπουμε να διδάσκεται στις σχολικές αίθουσες. Τι πραγματικά συμβαίνει; Ζητήσαμε από το Πολύχρωμο Σχολείο να μας εξηγήσει. «Τα Εργαστήρια Δεξιοτήτων αποτελούν υποχρεωτικό μάθημα στο Δημοτικό και το Γυμνάσιο. Περιλαμβάνουν τέσσερις θεματικούς άξονες, καθένας από τους οποίους περιλαμβάνει πολλές και διαφορετικές υποθεματικές. Η σεξουαλική εκπαίδευση εντάχθηκε ως υποθεματική στον άξονα Ζω Καλύτερα–Ευ Ζην και διδάσκεται σε συγκεκριμένες τάξεις —στη Γ΄ και τη ΣΤ΄ Δημοτικού και στη Β΄ Γυμνασίου— για διάστημα πέντε έως επτά εβδομάδων, δηλαδή συνολικά από πέντε έως δεκατέσσερις διδακτικές ώρες. Στην πράξη, αυτό σημαίνει ότι ένας μαθητής ή μία μαθήτρια θα ολοκληρώσει τη σχολική του/της εκπαίδευση έχοντας συμμετάσχει μόνο αποσπασματικά σε προγράμματα σεξουαλικής εκπαίδευσης. Αυτό έρχεται σε αντίθεση με τις αρχές και τις κατευθυντήριες γραμμές της UNESCO και του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας (ΠΟΥ). Σύμφωνα με τους οργανισμούς αυτούς, η σεξουαλική εκπαίδευση συνιστά μια συνεχή εκπαιδευτική διαδικασία, η οποία ξεκινά από μικρή ηλικία και βασίζεται σε ένα σπειροειδές μοντέλο προγράμματος σπουδών: οι νέες πληροφορίες προστίθενται σταδιακά στις ήδη αποκτημένες γνώσεις, με μαθησιακούς στόχους προσαρμοσμένους στην ηλικία και τις αναπτυξιακές ανάγκες των παιδιών. Στην ελληνική σχολική πραγματικότητα, επομένως, η σεξουαλική εκπαίδευση εφαρμόζεται αποσπασματικά και ανεπαρκώς. Αφενός, δεν διδάσκεται σε όλες τις τάξεις, από το νηπιαγωγείο έως και το λύκειο, όπως θα έπρεπε. Αφετέρου, δεν υπάρχει εξειδικευμένο πρόγραμμα σπουδών για κάθε τάξη, με συμπεριληπτικό και ολοκληρωμένο χαρακτήρα. Επιπλέον, πριν από την εισαγωγή της συγκεκριμένης υποθεματικής στα σχολεία δεν προηγήθηκε συστηματική επιμόρφωση και ευαισθητοποίηση του εκπαιδευτικού προσωπικού. Αυτό που έχει συμβεί, στην πραγματικότητα, είναι ότι δόθηκε η ονομασία “σεξουαλική εκπαίδευση” σε ορισμένα ολιγόωρα προγράμματα αγωγής υγείας, χωρίς να διαμορφωθεί μια συνεχής, ολοκληρωμένη και συμπεριληπτική εκπαιδευτική διαδικασία. Το Πολύχρωμο Σχολείο ανέδειξε τα παραπάνω προβλήματα μέσα από την καμπάνια ΠΡΟ-χωράω (https://proxorao.rainbowschool.gr/), η οποία υλοποιήθηκε ήδη από το 2021, αμέσως μετά τις εξαγγελίες του Υπουργείου σχετικά με την εισαγωγή της σεξουαλικής εκπαίδευσης στα Εργαστήρια Δεξιοτήτων. Δυστυχώς, από τότε δεν έχει σημειωθεί κάποια ουσιαστική βελτίωση».
Ένα μεγάλο μέρος των συναδέρφων δεν έχει καμία διάθεση να ασχοληθεί με τέτοια ζητήματα, καθώς η εμπειρία από το παρελθόν είναι πικρή!
«Ποτέ και καμιά διοίκηση του Υπουργείου Παιδείας δεν έδρασε σοβαρά και υπεύθυνα ως προς την ένταξη της Ολοκληρωμένης Σεξουαλικής Εκπαίδευσης (Comprehensive Sexuality Education) στο σχολείο», σχολιάζει και η Μαρία. «Επικοινωνιακά παιχνίδια παίζουν όλες οι διοικήσεις, διαχρονικά, ανεξαιρέτως. Το πλαίσιο των Εργαστηρίων Δεξιοτήτων δεν προβλέπει την εφαρμογή της ΟΣΕ σε όλες τις τάξεις της Α/θμιας και Β/θμιας. Επιπλέον, ο χρόνος που μπορεί να αφιερωθεί σε αυτό τον άξονα, αν κάποια/-ος εκπαιδευτικός τον επιλέξει, είναι πολύ λίγες ώρες. Αν δείτε το περιεχόμενο του Τεχνικού Οδηγού της UNESCO για τη σεξουαλική εκπαίδευση, θα διαπιστώσετε ότι οι ώρες που προβλέπονται στα Εργαστήρια δεξιοτήτων δεν φτάνουν ούτε για “ζήτω”». Η Μαρία μάς μιλά και για την παραπληροφόρηση που συχνά «συνοδεύει» τη σεξουαλική εκπαίδευση. «Κατά διαστήματα έχουμε δει να κυκλοφορούν διάφορα fake news που συνήθως ξεκινούν από ακροδεξιούς και παραθρησκευτικούς κύκλους και ισχυρίζονται ότι έχει αποφασισθεί να αφαιρεθούν τα θρησκευτικά από το πρόγραμμα σπουδών και να μπει στη θέση τους η σεξουαλική εκπαίδευση. Συνήθως τέτοια κείμενα συνοδεύονται και από φόρμες υπεύθυνων δηλώσεων που υποτίθεται ότι μπορούν να χρησιμοποιήσουν οι γονείς για να εξαιρέσουν τα παιδιά τους από το μάθημα της σεξουαλικής εκπαίδευσης. Ποτέ δεν υπήρξε τέτοια συζήτηση και ποτέ δεν έγινε καμιά τέτοια προσπάθεια. Δεν υπήρξε και δεν υπάρχει κανένα δίλημμα του τύπου ή Θρησκευτικά ή ΟΣΕ. Δεν είναι το ένα αντίθετο του άλλου. Μπορούν να συνυπάρχουν αρμονικά. Η δαιμονοποίηση της σεξουαλικής εκπαίδευσης από τέτοιους κύκλους βασίζεται στην διάχυτη και εντελώς εσφαλμένη αντίληψη ότι η σεξουαλική εκπαίδευση είναι η ενθάρρυνση των παιδιών να ξεκινήσουν τη σεξουαλική δραστηριότητα νωρίς και να δημιουργήσουν μια κουλτούρα ασυδοσίας ή να γίνουν γκέι ή να “αλλάξουν φύλο”. Επομένως, καταλαβαίνουμε εύκολα πόσο απλό είναι να κρατούν ζεστό το φιλικά προσκείμενο κοινό τους, το οποίο πανικόβλητο θα διευκολύνει τη μετάδοση τέτοιων “ειδήσεων” για να φτάσει όσο πιο μακριά γίνεται με την ελπίδα ότι θα γίνουν πιστευτές ακόμα κι από ανθρώπους που δεν γνωρίζουν πολλά, αλλά είναι ανοιχτοί στη συζήτηση».
Μαρία Πατεράκη
Ο Μιχάλης θέτει και μία ακόμη, εξαιρετικά σημαντική, παράμετρο. «Ένα μεγάλο μέρος των συναδέρφων δεν έχει καμία διάθεση να ασχοληθεί με τέτοια ζητήματα, καθώς η εμπειρία από το παρελθόν είναι πικρή. Ξέρουμε ότι συνάδερφοι και συναδέρφισσες πέρασαν από ΕΔΕ, παρόλο που ήταν μέσα στα πλαίσια του νόμου, πέρασαν μεγάλη ψυχική ταλαιπωρία, οπότε λογικό είναι να το αποφεύγουν».
Μοιραία η κουβέντα πηγαίνει στο πόσο εύκολο και ασφαλές είναι για έναν/μία εκπαιδευτικό να ανοίξει μια συζήτηση για τις ΛΟΑΤΚΙ+ ταυτότητες μέσα στην τάξη, λαμβάνοντας υπόψη ότι οι περισσότερες από αυτές τις συζητήσεις βασίζονται σε προσωπικές πρωτοβουλίες.
«Δεν είναι πάντα εύκολο», μας εξηγεί η Ανδρομέδα. «Ένας εκπαιδευτικός μπορεί να θέλει να μιλήσει για τη διαφορετικότητα και να βρεθεί αντιμέτωπος με ερωτήματα του τύπου “γιατί να το συζητήσουμε αυτό;”, με αντιδράσεις γονέων ή ακόμη και με τον φόβο ότι κάποιος θα θεωρήσει πως “προωθεί” μια συγκεκριμένη ταυτότητα. Εκεί χρειάζεται να ξεκαθαρίσουμε κάτι πολύ βασικό: το να ενημερώνεις τα παιδιά ότι υπάρχουν ΛΟΑΤΚΙ+ άτομα δεν σημαίνει ότι τους υποδεικνύεις τι ταυτότητα θα έχουν. Όταν, για παράδειγμα, ένα παιδί ρωτήσει “μπορεί ένα αγόρι να αγαπάει ένα άλλο αγόρι;”, η απάντηση δεν χρειάζεται ούτε να είναι αμήχανη ούτε να γίνει διάλεξη. Μπορεί να είναι απλώς: “Ναι. Υπάρχουν άνθρωποι που ερωτεύονται άτομα του ίδιου φύλου και άνθρωποι που ερωτεύονται άτομα διαφορετικού φύλου. Αυτό που έχει σημασία είναι να υπάρχει σεβασμός και να μην κοροϊδεύουμε κάποιον επειδή είναι διαφορετικός”. Αυτό δεν είναι πολιτική άποψη. Είναι παιδαγωγική απάντηση, που υπηρετεί την αρχή της ισότητας και της μη διάκρισης».
«Αν μιλήσεις για τις ΛΟΑΤΚΙ+ ταυτότητες μέσα στο σχολείο θα είναι γιατί θέλεις να συμβάλλεις στην υπεράσπιση στιγματισμένων και διαχρονικά κατασυκοφαντημένων κοινωνικών ομάδων που υπήρχαν πάντα, υπάρχουν και θα υπάρχουν», συμπληρώνει και η Μαρία και συνεχίζει: «Θα μιλήσεις για να διαλύσεις κυρίαρχες αντιλήψεις που αφαιρούν το ανθρώπινο στοιχείο και καθιστούν τα ΛΟΑΤΚΙ+ άτομα μυθικά πλάσματα που απειλούν το ανθρώπινο. Τελικά, θα μιλήσεις για ανθρώπινα δικαιώματα που είναι καθολικά και δε χωρά καμιά συζήτηση ποιο πρόσωπο τα αξίζει και ποιο όχι. Ωστόσο, στο ελληνικό σχολείο, η συζήτηση γύρω από τα Ανθρώπινα Δικαιώματα έτσι κι αλλιώς μοιάζει ανόητη και περιττή. Αν αναφερθεί κάτι γύρω από αυτά θα είναι με αφορμή κάποιο διδακτικό αντικείμενο. Παρά το γεγονός, λοιπόν, ότι μια συζήτηση για τις ΛΟΑΤΚΙ+ ταυτότητες είναι μια συζήτηση για τα Ανθρώπινα Δικαιώματα, είναι πολύ πιθανό να προσληφθεί από συναδέρφισσες και συναδέρφους μας, από παιδιά και γονείς ως μια συζήτηση για την προώθηση ή επιβολή της ομοφυλοφιλίας ή για την καταπίεση των πολλών από μια μειοψηφία. Και εδώ παίζει ρόλο και κάτι ακόμα που πιστεύω ότι αξίζει να σημειωθεί. Παίζει ρόλο ποια/ποιος είσαι εσύ που ανοίγεις μια τέτοια συζήτηση. Ποιες διασταυρούμενες κοινωνικές ταυτότητες έχεις που γίνονται αντιληπτές ως απειλητικές προς τις λεγόμενες παραδοσιακές αξίες. Για παράδειγμα, είναι πάρα πολύ πιθανό να μην ανοίξει ρουθούνι αν μία/ένας cis ετεροφυλόφιλη/-ος θρησκευόμενη/-ος εκπαιδευτικός ανοίξει μια τέτοια συζήτηση στην τάξη με σκοπό να υπερασπιστεί τις ΛΟΑΤΚΙ+ ταυτότητες. Αντιθέτως, αν είσαι η/ο ίδια/-ος ΛΟΑΤΚΙ+ εκπαιδευτικός, φεμινίστρια/-ής ή και άθεη/-ος, είναι πάρα πολύ πιθανό την επόμενη μέρα να χτυπήσουν τηλέφωνα στο σχολείο από γονείς ή ακόμα κι από πρόσωπα που βρίσκονται πιο ψηλά στην ιεραρχία της εκπαίδευσης».
Όταν ένα παιδί κάνει μια σχετική ερώτηση, νιώθεις αμέσως το βάρος στην αίθουσα. Για να απαντήσεις ανοιχτά και επιστημονικά, πρέπει να προσπεράσεις τον δικό σου φόβο για πιθανές καταγγελίες ή αντιδράσεις γονέων!
Για τις αποτρεπτικές αντιδράσεις μας μιλά και το Πολύχρωμο Σχολείο, ενώ τονίζει πως «πολλοί και πολλές εκπαιδευτικοί δεν διαθέτουν την κατάλληλη εκπαίδευση και επιμόρφωση πάνω στο συγκεκριμένο ζήτημα. Η απουσία ξεκάθαρης στάσης από την πλευρά του Υπουργείου και η έλλειψη συστηματικής επιμόρφωσης, σε συνδυασμό με τον φόβο μήπως ειπωθεί κάτι λανθασμένο, την ελλιπή γνώση γύρω από τις ΛΟΑΤΚΙ+ ταυτότητες και, σε ορισμένες περιπτώσεις, τις προσωπικές πεποιθήσεις κάποιων εκπαιδευτικών, έχουν ως αποτέλεσμα τέτοιες συζητήσεις συχνά να μην ανοίγουν καθόλου».
«Για μένα είναι μια συνειδητή επιλογή, αλλά δεν σας κρύβω ότι απαιτεί προσωπικό σθένος», ξεκαθαρίζει η Ειρήνη. «Όταν ένα παιδί κάνει μια σχετική ερώτηση, νιώθεις αμέσως το βάρος στην αίθουσα. Για να απαντήσεις ανοιχτά και επιστημονικά, πρέπει να προσπεράσεις τον δικό σου φόβο για πιθανές καταγγελίες ή αντιδράσεις γονέων. Βλέπω δυστυχώς πολλούς/ές συναδέλφους να αυτολογοκρίνονται και να προσπερνούν αυτά τα ερωτήματα για να μη “μπλέξουν”».
«Μια τόσο συγκεκριμένη συζήτηση προσωπικά έχω ανοίξει μόνο μία φορά, έναν μήνα πριν την ψήφιση της ισότητας στον γάμο το 2024, όταν σε ένα από τα δύο σχολεία στα οποία ήμουν καθηγητής ενισχυτικής διδασκαλίας το ευρύτερο θέμα προς συζήτηση στο μάθημα της Νεοελληνικής Γλώσσας ήταν ο ρατσισμός», αναφέρει και ο Ιγνάτης. «Γενικά, δεν το ένιωθα αυτό ως ένα εύκολο θέμα προς συζήτηση. Επίσης, μία φορά σε άλλο σχολείο, επειδή είχα ένα μαθητό μη στερεοτυπικής έκφρασης φύλου, είχα φροντίσει να δηλώσω πως στην τάξη μου όλα είναι ίσα και φυσικά ευπρόσδεκτα και ότι μπορούμε να συζητάμε καθετί».
Μιχάλης Σακελλαρίου
Τα πράγματα γίνονται ακόμη πιο δύσκολα μιας και το εκπαιδευτικό προσωπικό βρίσκεται εκτεθειμένο στις διάφορες επιθέσεις και κατηγορίες, χωρίς πολλές φορές τη στήριξη της πολιτείας, της διεύθυνσης ακόμη και των συνδικαλιστικών σωματείων. «Η πραγματικότητα για το εκπαιδευτικό προσωπικό που επιχειρεί σήμερα να ανοίξει έναν ουσιαστικό και συμπεριληπτικό διάλογο στην τάξη είναι συχνά μοναχική και επισφαλής», μας λέει το Πολύχρωμο Σχολείο και συνεχίζει: «Από την πλευρά του Υπουργείου Παιδείας δεν παρέχονται σαφείς θεσμικές κατευθύνσεις ούτε συστηματική επιμόρφωση, ενώ απουσιάζει ένα εξειδικευμένο πλαίσιο νομικής και επαγγελματικής προστασίας απέναντι σε ενδεχόμενες αντιδράσεις τρίτων. Σε επίπεδο σχολικής μονάδας, η στήριξη εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από τη στάση και την προσωπική κουλτούρα της διεύθυνσης και του Συλλόγου Διδασκόντων. Όσον αφορά τους συνδικαλιστικούς φορείς, παρότι διαχρονικά έχουν εκδοθεί γενικές αποφάσεις και διακηρύξεις υπέρ των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, στην καθημερινή πρακτική —ιδίως σε επίπεδο τοπικών σωματείων— τα ζητήματα αυτά συχνά υποβαθμίζονται ή αντιμετωπίζονται με αμηχανία».
Με αυτό φαίνεται να συμφωνεί και η Ειρήνη: «Από το Υπουργείο εισπράττουμε κυρίως γραφειοκρατία και εγκυκλίους χωρίς ουσιαστική επιμόρφωση, ενώ τα σωματεία μας κινούνται συχνά μόνο σε επίπεδο διακηρύξεων. Σε ό,τι αφορά τις διευθύνσεις, είναι καθαρά θέμα ανθρώπου. Εγώ προσωπικά νιώθω τυχερή, γιατί ο Διευθυντής του σχολείου μου είναι υποστηρικτικός στις συμπεριληπτικές πρωτοβουλίες, όμως σε πολλά άλλα σχολεία επικρατεί η λογική “μην προκαλείτε”. Το πιο επίπονο όμως είναι ότι η ομοφοβία και η αδιαφορία κατοικούν και μέσα στα ίδια τα γραφεία μας, καθώς βλέπω συναδέλφους/φισσες να αναπαράγουν στερεότυπα ή να θεωρούν αυτά τα ζητήματα ήσσονος σημασίας».
Αντίστοιχη είναι και η απάντηση του Μιχάλη: «Από προσωπική πείρα θα σου πω πως από τους επίσημους φορείς δεν υπάρχει καμία στήριξη. Αν ο διευθυντής είναι φιλικός προς αυτό που ονομάζουμε συμπεριληπτικό σχολείο, θα σε στηρίξει. Αν όχι και πάλι ο εκπαιδευτικός είναι ανοχύρωτος και ευάλωτος σε οποιοδήποτε θελήσει να τον καταγγείλει. Φυσικά, υπάρχουν οι νόμοι που σε προστατεύουν. Ωστόσο, το ζήτημα είναι ποιος μπορεί να αντέξει τη διαδικασία της ΕΔΕ και όλη αυτή τη νομική περιπέτεια. Γιατί χρειάζεται και χρήματα και ψυχικό σθένος. Αλλά εδώ θέλω να διαχωρίσω και κάποια πράγματα. Είναι άλλο τα αστικά κέντρα και άλλο η επαρχία. Στην επαρχία δυστυχώς επικρατεί το πλήρες σκοτάδι».
Τα σχολικά εγχειρίδια
Η πιο πρόσφατη συζήτηση για τις ΛΟΑΤΚΙ+ ταυτότητες στις σχολικές αίθουσες έγινε με αφορμή τις ελάχιστες αναφορές στα προτεινόμενα σχολικά συγγράμματα που μετέχουν στο πρόγραμμα «πολλαπλό βιβλίο» του υπουργείο Παιδείας. Φυσικά, η συζήτηση έγινε αποκλειστικά με κακοποιητικούς όρους και εξυπηρετώντας την ατζέντα των συντηρητικών και ακροδεξιών συμφερόντων. Πέρα, όμως από αυτήν την κακοποιητική ρητορική τι πραγματικά συμβαίνει με τα σχολικά εγχειρίδια και την «ενασχόλησή» τους με τις ΛΟΑΤΚΙ+ ταυτότητες; «Σε επίπεδο επίσημης κρατικής μέριμνας, η απάντηση είναι απογοητευτική», εξηγεί το Πολύχρωμο Σχολείο. «Στην ελληνική δημόσια εκπαίδευση δεν υπάρχει κεντρικά σχεδιασμένο, συστηματικό, εγκεκριμένο και επικαιροποιημένο εκπαιδευτικό υλικό που να ενσωματώνει με ορατό και συμπεριληπτικό τρόπο τις ΛΟΑΤΚΙ+ ταυτότητες και τα ζητήματα φύλου. Τα σχολικά εγχειρίδια εξακολουθούν σε μεγάλο βαθμό να αναπαράγουν παραδοσιακά και ετεροκανονικά πρότυπα, ενώ οι σχετικές αναφορές είναι συνήθως αποσπασματικές ή απουσιάζουν εντελώς. Το κενό αυτό επιχειρούν να καλύψουν φορείς της κοινωνίας των πολιτών και εξειδικευμένες οργανώσεις, όπως το Πολύχρωμο Σχολείο, που έχουν εκπονήσει επιστημονικά τεκμηριωμένο και συμπεριληπτικό εκπαιδευτικό υλικό. Είναι σημαντικό, ωστόσο, να διακρίνουμε την επιστημονική τεκμηρίωση από τη θεσμική έγκριση: η ύπαρξη αξιόπιστου υλικού δεν σημαίνει ότι αυτό έχει ενταχθεί επισήμως και συστηματικά στην εκπαιδευτική διαδικασία». «Αντί να προοδεύουμε, κάνουμε βήματα πίσω», συμπληρώνει η Ειρήνη. «Το υλικό που υπήρχε παλαιότερα εγκεκριμένο στην πλατφόρμα του ΙΕΠ, όπως αυτό από το Πολύχρωμο Σχολείο, πλέον έχει αφαιρεθεί. Στην πράξη, νιώθω ότι αναλαμβάνω μόνη μου την ευθύνη να ψάξω εκτός της επίσημης διδακτικής ύλης, να βρω έγκυρες πηγές και να ανοίξω τη συζήτηση στην τάξη, παίρνοντας και όλο το ρίσκο της χρήσης τους».
Ανδρομέδα Βalls
Για την ανάγκη προσωπικής επιμόρφωσης των εκπαιδευτικών μας μιλά και η Μαρία. «Αυτό που θεωρείται εγκεκριμένο υλικό δεν είναι το μόνο κατάλληλο, ούτε ό,τι περνά από την έγκριση του ΙΕΠ σημαίνει ότι είναι επιστημονικά κατάλληλο και έχει προσανατολισμό την εκπλήρωση των Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων. Έχουν δει πολλά τα μάτια μας και φοβάμαι πως έχουν ακόμα να δουν περισσότερα», λέει χαρακτηριστικά και συνεχίζει: «Οι εκπαιδευτικοί μπορούμε να χρησιμοποιήσουμε υλικά που διατίθενται από διεθνείς και ευρωπαϊκούς έγκυρους οργανισμούς. Όμως και πάλι, δεν αρκεί να εφαρμόσουμε απλώς ένα εκπαιδευτικό υλικό που θα βρούμε εντός ή εκτός ΙΕΠ. Χρειάζεται προσωπική προετοιμασία. Χρειάζεται επίγνωση εαυτού γύρω από τις συνειδητές ή ασυνείδητες προκαταλήψεις που μπορεί να έχουμε απέναντι στα ΛΟΑΤΚΙ άτομα. Καμιά φορά έχουμε καλές προθέσεις, έχουμε τα υλικά, αλλά στο δυναμικό περιβάλλον μιας τάξης ή μιας ομάδας μπορεί να αναπαράγουμε στερεοτυπικές αντιλήψεις και μύθους από τους οποίους προσπαθούμε χρόνια να απαλλαγούμε. Χρειάζεται καλή ατομική προετοιμασία. Από την εμπειρία μου, γνωρίζω καλά ότι πολλές/-οι εκπαιδευτικοί διστάζουν να χρησιμοποιήσουν εκπαιδευτικά υλικά που δεν είναι εγκεκριμένα από το ΙΕΠ, γιατί φοβούνται ότι θα μπλέξουν. Δικαίως φοβούνται, ακριβώς επειδή ζούμε σε μια χώρα που κατ’ επίφαση είναι δυτική κι ευρωπαϊκή, αλλά στην ουσία της παραμένει βαθιά φοβική και υποκριτική».
Είναι λογικό όλα τα παραπάνω να έχουν αντίκτυπο στον τρόπο με τον οποίο τα παιδιά αντιμετωπίζουν τις ΛΟΑΤΚΙ+ ταυτότητες, θέτοντας σοβαρά ζητήματα ασφάλειας για κάποια από αυτά. Ας μην ξεχνάμε άλλωστε πως ο ομοφοβικός και τρανσφοβικός εκφοβισμός αποτελούν από τις πιο συνηθισμένες μορφές bullying εντός των σχολικών τάξεων. «Τα περιστατικά ΛΟΑΤΚΙφοβικού εκφοβισμού αποτελούν πραγματικότητα στα ελληνικά σχολεία», τονίζει το Πολύχρωμο Σχολείο.«Δυστυχώς, δεν προέρχονται πάντοτε μόνο από συνομηλίκους και συνομήλικες, αλλά ενίοτε και από μέλη του εκπαιδευτικού προσωπικού, είτε με τη μορφή ανοιχτών διακρίσεων είτε μέσω της σιωπής και της ανοχής απέναντι σε αυτές. Υπό αυτή την έννοια, το σχολικό περιβάλλον για ένα ΛΟΑΤΚΙ+ παιδί —ή για οποιοδήποτε παιδί αποκλίνει από τα κυρίαρχα έμφυλα και κοινωνικά στερεότυπα— εξακολουθεί σε πολλές περιπτώσεις να μην είναι ασφαλές».
Σε αυτό συμφωνεί και ο Μιχάλης. «Ένα ΛΟΑΤΚΙ+ παιδί δεν είναι ασφαλές στο σχολείο. Είναι ευάλωτο», αναφέρει χαρακτηριστικά. Στο ίδιο μήκος κύματος και η Ειρήνη, η οποία μας δίνει και κάποια παραδείγματα. «Θυμάμαι χαρακτηριστικά μαθητή που έβαλε υποψηφιότητα για το Δεκαπενταμελές και δέχτηκε επίθεση στο προαύλιο με ομοφοβικά συνθήματα. Θυμάμαι άλλο παιδί που απήγγειλλε ποίημα στη σχολική γιορτή και δέχτηκε ειρωνείες και χλεύη για την εκφορά του λόγου του. Το σχολείο σήμερα δεν είναι συναισθηματικά ασφαλές για ένα ΛΟΑΤΚΙ+ παιδί, ειδικά όταν τέτοια περιστατικά υποτιμώνται από μέρος του συλλόγου διδασκόντων ως αθώα πειράγματα».
Εννοείται ότι έχω δεχθεί σχόλια και η ίδια ως άτομο της ΛΟΑΤΚΙ+ κοινότητας στο σχολείο, αλλά έχω βρεθεί παρούσα και σε καταστάσεις που υπήρχαν σχόλια είτε για άλλους εκπαιδευτικούς ή για κάποιο παιδί!
Τη δική της εμπειρία μας μεταφέρει και η Μαρία: «Ήταν, πριν από περίπου 12 χρόνια, ένα περιστατικό που με κινητοποίησε και με οδήγησε στην ενεργό δράση στην κοινωνία των πολιτών. Ένας τότε μαθητής μου δέχθηκε μια πέτρα στο κεφάλι επειδή κάποια άλλα παιδιά τον θεωρούσαν ομοφυλόφιλο. Τον παρενοχλούσαν καιρό και η κακοποιητική τους δράση κλιμακώθηκε με αυτή την αδιανόητη πράξη. Ντρέπομαι ακόμα που τότε δεν ήμουν σε θέση να σταθώ σε εκείνον το μαθητή μου. Το παιδί αυτό δεν ήρθε σε μας ποτέ να ζητήσει βοήθεια όσο τα παιδιά εκείνα τον παρενοχλούσαν καθημερινά. Και σε αυτό φταίμε εμείς. Αυτά που μπορεί να λέμε καθημερινά στο σχολείο και πολλές φορές αυτά που δεν λέμε. Από τότε κάνω το καλύτερο που μπορώ, γιατί το χρωστάω σε εκείνον, σε κάθε ΛΟΑΤΚΙ παιδί και στον εαυτό μου. Όλα τα επόμενα χρόνια αν και δε σημειώθηκε κάποιο περιστατικό ανάλογου βάρους, υπήρξαν αρκετές φορές, που χρειάστηκαν παρεμβάσεις σε μεμονωμένα περιστατικά αναπαραγωγής ομοτρανσφοβικού λόγου».
«Εννοείται ότι έχω δεχθεί σχόλια και η ίδια ως άτομο της ΛΟΑΤΚΙ+ κοινότητας στο σχολείο, αλλά έχω βρεθεί παρούσα και σε καταστάσεις που υπήρχαν σχόλια είτε για άλλους εκπαιδευτικούς ή για κάποιο παιδί», μας λέει και η Ανδρομέδα. «Το ομοφοβικό ή τρανσφοβικό bullying δεν εμφανίζεται πάντα με τη μορφή ενός ακραίου περιστατικού. Πολύ συχνά ξεκινάει από κάτι που κάποιοι ενήλικες θεωρούν “πλάκα”: ένα “πούστης”, ένα “αδερφή”, ένα “σαν κορίτσι κάνεις”, ένα σχόλιο για την εμφάνιση ενός παιδιού ή το να χρησιμοποιείται η λέξη “gay” ως βρισιά. Το πρόβλημα είναι ότι όταν αυτά τα πράγματα επαναλαμβάνονται και κανείς δεν τα σταματάει, το παιδί παίρνει ένα πολύ συγκεκριμένο μήνυμα: ότι αυτό που είναι αποτελεί κάτι για το οποίο πρέπει να ντρέπεται. Και πολλές φορές το bullying δεν είναι καν άμεσο. Μπορεί να είναι ο αποκλεισμός από μια παρέα, τα σχόλια στα social media, τα πειράγματα στο διάλειμμα ή μια ολόκληρη τάξη που γελάει όταν ένα παιδί εκφράζεται διαφορετικά».
Ας κάνουμε τα πράγματα καλύτερα
Αποφασίσαμε να αφιερώσουμε το τελευταίο κομμάτι του αφιερώματος σε όλα αυτά που πρέπει να γίνουν, προκειμένου τα σχολεία στη χώρα μας να γίνουν πιο συμπεριληπτικά και πιο ασφαλή για όλα τα παιδιά. Γι΄αυτό και ζητήσαμε από όλα τα άτομα που συμμετέχουν στο αφιέρωμα (και σχετίζονται με τον τομέα της εκπαίδευσης) να κάνουν τις προτάσεις τους. Και βρήκαμε εξαιρετικά ενδιαφέρον και ενδεικτικό ότι όλες οι απαντήσεις πρότειναν τα ίδια ακριβώς πράγματα, δείχνοντάς μας ότι η σημερινή κατάσταση δεν οφείλεται στο ότι δεν υπάρχουν λύσεις και μηχανισμοί βελτίωσης, αλλά κυρίως στο ότι δεν υπάρχει ειλικρινής πρόθεση και συγκεκριμένη πολιτική βούληση. Γιατί όπως τονίζει χαρακτηριστικά και το Πολύχρωμο Σχολείο:«Το ερώτημα δεν είναι εάν γνωρίζουμε τι πρέπει να κάνουμε. Το γνωρίζουμε. Το ερώτημα είναι εάν υπάρχει η πολιτική βούληση να το κάνουμε. Γιατί, χωρίς πολιτική βούληση, οι νόμοι μένουν στα χαρτιά, οι εγκύκλιοι στα συρτάρια και η συμπερίληψη παραμένει σύνθημα. Ένα παιδί που υφίσταται αποκλεισμό, εκφοβισμό ή διακρίσεις στο σχολείο δεν χρειάζεται άλλα συνθήματα. Χρειάζεται μια Πολιτεία που θα πάρει σαφή θέση και θα το προστατεύσει».
Οι προτάσεις: 1) Συστηματική και ουσιαστική επιμόρφωση του εκπαιδευτικού προσωπικού σε ζητήματα φύλου, ταυτότητας και έκφρασης φύλου, σεξουαλικού προσανατολισμού και χαρακτηριστικών φύλου, καθώς και στην πρόληψη και αντιμετώπιση των διακρίσεων και του σχολικού εκφοβισμού. 2) Ουσιαστική εφαρμογή του Νόμου 5029/2023, με σαφείς οδηγίες και διαδικασίες, αλλά και σταθερή υποστήριξη των σχολικών κοινοτήτων. Δεν αρκεί να ψηφίζονται νόμοι, πρέπει και να εφαρμόζονται. 3) Επικαιροποίηση των σχολικών εγχειριδίων, ώστε να συμβαδίζουν με τα σύγχρονα επιστημονικά δεδομένα, τις αρχές των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και τις διεθνείς κατευθυντήριες γραμμές και να μην αναπαράγουν στερεότυπα, αποκλεισμούς ή επιστημονικά αβάσιμες αντιλήψεις. 4) Εισαγωγή της Συμπεριληπτικής Ολοκληρωμένης Σεξουαλικής Εκπαίδευσης ως αυτόνομου και υποχρεωτικού αντικειμένου σε όλες τις βαθμίδες της εκπαίδευσης. Η γνώση, η πρόληψη των διακρίσεων, ο σεβασμός στην ποικιλομορφία και η προστασία των παιδιών δεν μπορούν να εξαρτώνται από την καλή πρόθεση ενός ή μίας εκπαιδευτικού ή μιας μεμονωμένης σχολικής μονάδας. 5) Επανένταξη του εγκεκριμένου συμπεριληπτικού εκπαιδευτικού υλικού του Πολύχρωμου Σχολείου στις επίσημες εκπαιδευτικές πλατφόρμες, ώστε το εκπαιδευτικό προσωπικό να έχει πρόσβαση σε αξιόπιστα, επιστημονικά τεκμηριωμένα και συμπεριληπτικά εργαλεία.
