Η πρόληψη του HIV εισέρχεται σταδιακά σε μια νέα εποχή, με τεχνολογίες μακράς διάρκειας που μπορούν να περιορίσουν την ανάγκη για καθημερινή λήψη φαρμάκων και να προσφέρουν περισσότερες επιλογές στους ανθρώπους που επιθυμούν να προστατευθούν.
Ωστόσο, ενώ στο εξωτερικό ορισμένες από αυτές τις μεθόδους εφαρμόζονται ήδη, στην Ελλάδα η PrEP εξακολουθεί να χορηγείται μόνο σε μορφή χαπιού. Όπως μας εξηγεί η Βαρβάρα Βασάλου, Δερματολόγος – Αφροδισιολόγος και Επιμελήτρια Α’ στη Μονάδα Ειδικών Λοιμώξεων του Νοσοκομείου Αφροδισίων και Δερματικών Νόσων «Ανδρέας Συγγρός», στη χώρα μας υπάρχουν σήμερα δύο βασικοί τρόποι λήψης της PrEP: Η καθημερινή αγωγή και η κατ’ επίκληση λήψη, όταν δηλαδή ένα άτομο προετοιμάζεται για μια πιθανή έκθεση στον HIV. Στο εξωτερικό, αντίθετα, χρησιμοποιούνται ήδη ενέσιμες μορφές PrEP, οι οποίες χορηγούνται κάθε δύο ή κάθε έξι μήνες. «Πηγαίνουμε σε τεχνολογίες μακράς διάρκειας πλέον», σημειώνει η κα Βασάλου, αναφερόμενη στο cabotegravir και στο lenacapavir.
Το cabotegravir χορηγείται με ένεση κάθε δύο μήνες και, σύμφωνα με την ίδια, είναι ήδη διαθέσιμο σε αρκετές χώρες. Αποτελεί ιδιαίτερα σημαντική επιλογή για άτομα, που δυσκολεύονται να ακολουθήσουν με συνέπεια μια καθημερινή αγωγή, ξεχνούν να λάβουν τα χάπια τους ή δεν έχουν σταθερό πρόγραμμα. Η συνέπεια στη λήψη αποτελεί βασική προϋπόθεση για την αποτελεσματικότητα της PrEP. «Για να λειτουργήσει, το πιο σημαντικό είναι να λαμβάνεται σωστά. Εάν δεν λαμβάνεται σωστά, υπάρχει ο κίνδυνος να χάσει την αποτελεσματικότητά της», εξηγεί η κα Βασάλου. Ακόμη μεγαλύτερη αλλαγή αναμένεται να φέρει το lenacapavir, το οποίο χορηγείται μία φορά κάθε έξι μήνες. Όπως αναφέρει, η συγκεκριμένη θεραπεία έχει παρουσιάσει πλήρη προστασία στις γυναίκες στις σχετικές μελέτες και σχεδόν πλήρη προστασία σε άνδρες που κάνουν σεξ με άνδρες (ΑΣΑ) και σε τρανς άτομα. Έχει εγκριθεί από τον αμερικανικό Οργανισμό Τροφίμων και Φαρμάκων, τον FDA, από το 2025 και θεωρείται μία από τις εξελίξεις που μπορούν να αλλάξουν διεθνώς την εικόνα της PrEP. «Η εξάμηνη ένεση είναι το μέλλον της πρόληψης τουHIV», τονίζει η κα Βασάλου. Η δυνατότητα να λαμβάνει κάποιος την προφυλακτική αγωγή μόνο δύο φορές τον χρόνο θα μπορούσε να μειώσει σημαντικά τις δυσκολίες της καθημερινής συμμόρφωσης και να διευκολύνει ανθρώπους, που δεν έχουν σταθερή πρόσβαση σε υπηρεσίες υγείας.
Γιατί η Ελλάδα έχει μείνει πίσω
Παρά τις διεθνείς εξελίξεις, η εκτίμηση της κας Βασάλου είναι ότι η Ελλάδα δεν βρίσκεται ακόμη κοντά στην υιοθέτηση των ενέσιμων μορφών PrEP. Όπως επισημαίνει, ακόμη και το σημερινό σύστημα χορήγησης παρουσιάζει σοβαρά προβλήματα πρόσβασης. Η PrEP μπορεί να διατίθεται μόνο από νοσοκομεία που διαθέτουν μονάδες λοιμώξεων, γεγονός που αποκλείει ή δυσκολεύει ανθρώπους οι οποίοι ζουν μακριά από τα μεγάλα αστικά κέντρα. «Τα νησιά είναι πλήρως ακάλυπτα», αναφέρει, προσθέτοντας ότι ο ωφελούμενος πρέπει να επισκέπτεται το νοσοκομείο κάθε μήνα, για να παραλαμβάνει την αγωγή. Υπό αυτές τις συνθήκες, η εισαγωγή μιας νέας, ακριβότερης και οργανωτικά πιο απαιτητικής τεχνολογίας μοιάζει μακρινή. Το cabotegravir χρησιμοποιείται και ως μέρος θεραπευτικών σχημάτων για ανθρώπους που ζουν με HIV, αλλά δεν έχει ακόμη έρθει στην Ελλάδα ούτε για αυτή τη χρήση. «Το περιμένουμε τώρα να έρθει στην Ελλάδα σαν θεραπεία, αλλά σαν πρόληψη θεωρώ ότι θα αργήσει», σημειώνει.
Εμφυτεύματα, αντισώματα και εμβόλια
Πέρα από τις ενέσιμες θεραπείες, που εφαρμόζονται ήδη στο εξωτερικό, οι ερευνητές εξετάζουν ακόμη πιο προχωρημένες τεχνολογίες. Μεταξύ αυτών περιλαμβάνονται εμφυτεύματα, που θα μπορούσαν να απελευθερώνουν σταδιακά την προφυλακτική αγωγή, μηνιαία ή τριμηνιαία σκευάσματα και εξουδετερωτικά αντισώματα. Έρευνα γίνεται, επίσης, για προληπτικά εμβόλια, τα οποία βασίζονται σε τεχνολογίες mRNA ή σε άλλες πλατφόρμες. Ωστόσο, η κα Βασάλου διευκρινίζει ότι αυτές οι προσεγγίσεις δεν αποτελούν άμεση πραγματικότητα. Βρίσκονται ακόμη σε ερευνητικό επίπεδο και απαιτείται μεγάλο χρονικό διάστημα μέχρι να αποδειχθούν αποτελεσματικές, ασφαλείς και διαθέσιμες στην κλινική πράξη.
Για να μπορέσει η Ελλάδα να περάσει στην επόμενη γενιά της PrEP, δεν αρκεί μόνο η έγκριση νέων φαρμάκων. Απαιτούνται αλλαγές στον τρόπο οργάνωσης και χορήγησης της πρόληψης, ώστε η αγωγή να φτάνει πιο εύκολα σε όσους τη χρειάζονται. Η κα Βασάλου θεωρεί ότι η κοινότητα και ο Σύλλογος Οροθετικών Ελλάδος μπορούν να διαδραματίσουν καθοριστικό ρόλο στη διεκδίκηση αυτών των αλλαγών. Όπως υπενθυμίζει, χρειάστηκε μεγάλος αγώνας για να γίνει διαθέσιμη η PrEP στην Ελλάδα, ενώ η εφαρμογή της ξεκίνησε απότομα, χωρίς να έχει προηγηθεί επαρκής προετοιμασία. «Χρειάζονται περισσότερα κέντρα χορήγησης, ώστε τα χάπια να μην παραλαμβάνονται μόνο από τα νοσοκομεία, αλλά και καλύτερη εκπαίδευση των επαγγελματιών υγείας. Δεν πρέπει να είναι μετρημένοι στα δάχτυλα αυτοί πουείναι σωστά εκπαιδευμένοι και έτοιμοι για να χορηγήσουν τηνPrEP», σημειώνει. Παράλληλα, «απαιτείται ενημέρωση των ωφελούμενων και ουσιαστική προσπάθεια για τη μείωση του στίγματος».
Για την ίδια, το μέλλον δεν βρίσκεται στην αντικατάσταση μιας μορφής PrEP από μία άλλη, αλλά στην ελευθερία επιλογής. «Για ορισμένους ανθρώπους το καθημερινό χάπι μπορεί να παραμένει η ιδανική λύση, ενώ για άλλους μια ένεση κάθε δύο ή έξι μήνες θα είναι πιο πρακτική και αποτελεσματική», προσθέτει. «Όσες περισσότερες επιλογές έχουμε, τόσους περισσότερους ανθρώπους έχουμε τη δυνατότητα να προστατεύσουμε», καταλήγει. Το κρίσιμο ερώτημα, επομένως, δεν είναι μόνο πόσο γρήγορα εξελίσσεται η επιστήμη, αλλά και πόσο έτοιμο είναι το ελληνικό σύστημα υγείας να εξασφαλίσει πρόσβαση στην πρόληψη που ταιριάζει στις ανάγκες κάθε ανθρώπου. Και στο τέλος συμπληρώνει, ως αφροδισιολόγος η ίδια: «ΗPrEPαλλάζει το τοπίο της πρόληψης τουHIV, αλλά μας υπενθυμίζει ότι η μάχη κατά των Σεξουαλικώς Μεταδιδόμενων Νοσημάτων συνεχίζεται και απαιτεί οργανωμένες υπηρεσίες, επιτήρηση και αφροδισιολογική προσέγγιση.»
