Η προστασία και η πρόληψη για τον HIV δεν ήταν ποτέ ένα στενά ιατροφαρμακευτικό ζήτημα. Ανέκαθεν αποτελούσε πεδίο διεκδίκησης για την ισότητα στην υγεία, τη δημόσια πρόληψη και τη σεξουαλική αυτοδιάθεση. Παρόλο που η PrEP είναι διεθνώς αναγνωρισμένη εδώ και χρόνια, στην Ελλάδα η δωρεάν διάθεσή της υπήρξε μια μακρά και αργή διαδικασία, η οποία έλαβε τέλος τον Μάιο του 2025. Σήμερα, σχεδόν έναν χρόνο μετά την έναρξη της δωρεάν χορήγησης της PrEP, συνομιλούμε με άτομα που κάνουν χρήση της, εντοπίζοντας τα εμπόδια που παραμένουν και συζητώντας για όλα αυτά που μπορούν να βελτιωθούν.
Παρά το σημαντικό βήμα της δωρεάν διάθεσης στη χώρα μας, η καθημερινότητα αποκαλύπτει σοβαρές δυσλειτουργίες στο σύστημα, με κυριότερη την περιορισμένη πρόσβαση και τη γραφειοκρατία. Η λήψη της αγωγής γίνεται αποκλειστικά από φαρμακεία ορισμένων δημόσιων νοσοκομείων, τα οποία λειτουργούν σε πολύ περιορισμένες ημέρες και ώρες. Ο 24χρονος Παύλος, που λαμβάνει την PrEP από τον πρώτο μήνα μέσω του νοσοκομείου ΑΧΕΠΑ στη Θεσσαλονίκη, περιγράφει μια χαοτική αρχή: «Στην αρχή δεν υπήρχε καν ειδικό ιατρείο στο νοσοκομείο, η διαδικασία ξεκίνησε πολύ χύμα». Ο ίδιος συμπληρώνει ότι, παρόλο που η κατάσταση οργανώθηκε καλύτερα, το ιατρείο δέχεται μόνο κάθε Δευτέρα για δύο ώρες. «Αυτό σημαίνει 6 ραντεβού τη μέρα, δηλαδή 24 τον μήνα. Αυτό δεν είναι αρκετό. Δεν μπορεί να έχεις τη δυνατότητα να εξυπηρετείς μόνο 30-35 άτομα σε μια πόλη 1 εκατομμυρίου κατοίκων», τονίζει.
Ένα ακόμη σημαντικό αγκάθι είναι το κρυφό οικονομικό και χρονικό κόστος της διαδικασίας. Αν και η PrEP είναι δωρεάν, η συνταγογράφηση απαιτεί πρόσφατες εργαστηριακές εξετάσεις. Όπως αναφέρουν αρκετά άτομα, τα νοσοκομεία συχνά αδυνατούν να εκδώσουν έγκαιρα τα αποτελέσματα εντός του ορίου της μίας εβδομάδας που ορίζει το πρωτόκολλο, αναγκάζοντάς τα να καταφεύγουν σε ιδιωτικά εργαστήρια και να πληρώνουν από την τσέπη τους για να μην χάσουν την επόμενη δόση. Επιπλέον, το σύστημα αποκλείει ευάλωτες ομάδες, καθώς δικαίωμα στην αγωγή έχουν μόνο όσοι διαθέτουν ενεργό ΑΜΚΑ. Άνθρωποι υπό καθεστώς προσωρινού ασύλου, μετανάστες ή τουρίστες που βρίσκονται σε κίνδυνο μένουν εκτεθειμένοι.
Η έλλειψη ενημέρωσης και τα κοινωνικά στερεότυπα επιτείνουν το πρόβλημα. Στην αρχή, ακόμη και οι αρμόδιοι γιατροί δήλωναν άγνοια για το πώς να συνταγογραφήσουν την αγωγή, ενώ ορισμένα ωφελούμενα άτομα ήρθαν αντιμέτωπα με προκαταλήψεις. Αυτός ο φόβος του στίγματος αποτυπώνεται στα λόγια του 27χρονου Ίαν, ο οποίος ξεκίνησε την PrEP στο νοσοκομείο «Ανδρέας Συγγρός»: «Πριν πάω στο νοσοκομείο, πίστευα ότι θα επικριθώ για αυτό που πάω να κάνω, ένιωθα περίεργα». Αν και τελικά δεν συνάντησε κάποιο πρόβλημα, ο Ίαν υπογραμμίζει την ανάγκη για βαθύτερη υποστήριξη: «Θα ήθελα ίσως περισσότερη καθοδήγηση, να υπήρχε μια συμβουλευτική υποστήριξη… θεωρώ ότι οι ωφελούμενοι θα έπρεπε γενικότερα να είναι πιο ενημερωμένοι». Το πρόβλημα ενημέρωσης αντανακλάται και στα στοιχεία της έρευνας του περιοδικού μας. Χαρακτηριστικό είναι, επίσης, ότι οι γυναίκες (cis και τρανς) αποτελούν μόλις το 5,6% των χρηστών, καθώς η PrEP εξακολουθεί να θεωρείται ζήτημα που αφορά αποκλειστικά τους άνδρες που κάνουν σεξ με άνδρες.
Για να μετατραπεί η PrEP σε ένα πραγματικά επιτυχημένο εργαλείο δημόσιας υγείας, οι προτάσεις των ίδιων των ατόμων και των ειδικών συγκλίνουν στην ανάγκη για ριζική απλοποίηση. Η πλειοψηφία ζητά τη διάθεση του φαρμάκου από κάθε φαρμακείο της γειτονιάς και τη διεύρυνση της πρόσβασης σε όποιον διαθέτει οποιονδήποτε ασφαλιστικό αριθμό. Παράλληλα, προτείνεται η δημιουργία αυτόνομων κλινικών σεξουαλικής υγείας στα πρότυπα του εξωτερικού ή η εμπλοκή της ίδιας της κοινότητας με εξειδικευμένα “PrEP points” από φορείς όπως τα Checkpoint, που θα προσφέρουν ασφαλή χώρο, εξετάσεις και συμβουλευτική.
Σήμερα, η PrEP είναι επιτέλους εδώ, φέρνοντας ένα μήνυμα ελπίδας ότι η σεξουαλική αυτοδιάθεση δεν είναι προνόμιο, αλλά δικαίωμα. Ωστόσο, η αποτελεσματικότητά της συνεχίζει να αντιμετωπίζει πολλές προκλήσεις με πιο βασική τα αντανακλαστικά της πολιτείας, η οποία πρέπει να «ακούσει» τις ανάγκες της κοινότητας, να εκπαιδεύσει το ιατρικό προσωπικό και να διασφαλίσει την πρόσβαση για όλους/ες/α, χωρίς στίγμα και αποκλεισμούς.
