Ποιες έχουν τραγουδήσει παρέα αυτούς τους στίχους το 2021; Μέχρι να το βρείτε θα μας βοηθήσει ο συγγραφέας William Faulkner. Είχε γράψει ότι «το παρελθόν δεν είναι ποτέ νεκρό — δεν είναι καν παρελθόν». Για πολλά queer -ια, τα τελευταία χρόνια αυτή η φράση μοιάζει λιγότερο με λογοτεχνία και περισσότερο με πολιτική περιγραφή.
Αν δεν έχετε βρει ακόμα το ντουέτο που ψάχνουμε, ας προχωρήσουμε. Πώς λέγεται η έντονη αίσθηση ότι μια παρούσα εμπειρία έχει ήδη συμβεί στο παρελθόν, παρότι γνωρίζουμε λογικά ότι συμβαίνει για πρώτη φορά; Πώς λέγεται εκείνο το γνωστικό φαινόμενο όπου ο εγκέφαλος δημιουργεί μια προσωρινή σύγχυση ανάμεσα στη μνήμη και στην αντίληψη του παρόντος; Στη νευροεπιστήμη θεωρείται αποτέλεσμα μιας στιγμιαίας «ασυγχρονίας» στον εγκέφαλο: το σύστημα που επεξεργάζεται το παρόν και το σύστημα που αναγνωρίζει τις αναμνήσεις ενεργοποιούνται σχεδόν ταυτόχρονα, δημιουργώντας την ψευδαίσθηση ότι το παρόν έχει ήδη βιωθεί.
Κάτι παρόμοιο φαίνεται να συμβαίνει καμιά φορά και στην πολιτική ζωή των κοινοτήτων. Δεν είναι ότι τα γεγονότα επαναλαμβάνονται ακριβώς. Οι νόμοι έχουν άλλα ονόματα, οι πολιτικοί άλλα πρόσωπα, τα συνθήματα άλλες λέξεις. Κι όμως, το συναίσθημα που δημιουργείται μοιάζει γνώριμο. Πολλές queer γυναίκες, τα τελευταία χρόνια κουβαλούν αυτή την αίσθηση: ότι κάτι από το παρελθόν κινείται ξανά μέσα στο παρόν. Όχι ως πανικός, αλλά ως μικρή αναγνώριση. Μια είδηση για περιορισμούς σε τρανς δικαιώματα, μια πολιτική ομιλία για «παραδοσιακές οικογενειακές αξίες», μια δημόσια συζήτηση που ξαφνικά αντιμετωπίζει την ύπαρξή μας ως ζήτημα προς διαπραγμάτευση.
Δεν είναι ακριβώς τα ίδια γεγονότα που είδαμε τη δεκαετία του ’90. Αλλά το μοτίβο είναι οικείο. Σαν να ακούς μια μελωδία που αλλάζει ελαφρώς τον ρυθμό της, χωρίς ποτέ να χάνει τον πυρήνα της.
Κάπου εδώ θα μπορούσε κανείς να πει ότι όλα αυτά συμβαίνουν «αλλού». Στις Ηνωμένες Πολιτείες, στην Ανατολική Ευρώπη, σε χώρες όπου οι πολιτισμικές συγκρούσεις μοιάζουν πιο έντονες. Όμως εμφανίζεται συχνά και μέσα σε μικρές στιγμές της ελληνικής πραγματικότητας. Σε δημόσιες συζητήσεις όπου η ομοφυλοφιλία εξακολουθεί να περιγράφεται ως «ηθική επιλογή» και όχι ως ανθρώπινη εμπειρία. Σε έρευνες κοινής γνώμης που δείχνουν ότι ένα σημαντικό ποσοστό της κοινωνίας εξακολουθεί να τη βλέπει μέσα από αυτό το πρίσμα — όχι ως μια φυσική ποικιλία της ανθρώπινης ζωής, αλλά ως κάτι που πρέπει να εξηγηθεί ή να δικαιολογηθεί. Δεν πρόκειται για θεαματικές συγκρούσεις. Περισσότερο για μικρές υπενθυμίσεις ότι η αποδοχή δεν είναι ποτέ πλήρως δεδομένη.
Γίνεται ακόμη πιο περίεργο όταν κοιτάξει κανείς τις νεότερες γενιές. Υπάρχουν διεθνείς έρευνες που δείχνουν ότι τα Gen Zήρια τείνουν να έχουν πιο συντηρητικές ή φαλλοκρατικές στάσεις από ό,τι θα περίμενε κανείς. Σαν να ανοίγει μια μικρή πολιτισμική απόσταση εκεί που δεν το περίμενε κανένα μας. Σαν να μην κινούνται όλοι προς την ίδια κατεύθυνση. Κι αυτό δημιουργεί ένα ακόμη παράξενο συναίσθημα: ότι η πρόοδος δεν είναι ποτέ μια ευθεία γραμμή.
Ίσως να είναι και κοινωνική μνήμη. Ένας τρόπος με τον οποίο οι κοινότητες αναγνωρίζουν μοτίβα πριν αυτά γίνουν ολοκληρωμένη πραγματικότητα. Όταν βλέπουμε τη ρητορική να σκληραίνει, τους νόμους να αλλάζουν, τα σώματα να ξαναγίνονται αντικείμενα δημόσιας διαπραγμάτευσης, κάτι μέσα μας αναγνωρίζει τον ρυθμό. Όχι γιατί η ιστορία επαναλαμβάνεται ακριβώς, αλλά γιατί οι δομές εξουσίας έχουν την τάση να επιστρέφουν.
Κι εκεί, μέσα σε αυτή τη μικρή αναγνώριση, θυμόμαστε και κάτι άλλο: ότι ποτέ δεν επιβιώσαμε μόνες. Οι παρέες, τα σπίτια, τα μπαρ, οι αυτοσχέδιες κοινότητες δεν ήταν ποτέ απλώς χώροι συνάντησης. Ήταν υποδομές ζωής. Η κοινότητα δεν ήταν ποτέ πολυτέλεια — ήταν μηχανισμός επιβίωσης.
Ίσως τελικά το πρόβλημα να είναι ο τρόπος που φανταζόμαστε την ιστορία. Συχνά την σκεφτόμαστε σαν μια ευθεία πορεία προς τα εμπρός ή σαν έναν κύκλο που επαναλαμβάνεται. Όμως οι ζωές των ανθρώπων μοιάζουν περισσότερο με σπείρα. Περνάμε από σημεία που μοιάζουν γνώριμα, αγγίζουμε παλιά μοτίβα, συναντάμε ξανά παλιούς φόβους. Αλλά ποτέ δεν επιστρέφουμε ακριβώς στο ίδιο σημείο. Κάθε στροφή της σπείρας μάς μεταφέρει κάπου αλλού — λίγο πιο πάνω, λίγο πιο έξω, σε ένα τοπίο που δεν έχουμε ξαναδεί. Κι αυτό είναι ίσως το πιο παράξενο κομμάτι της εποχής μας: ότι ενώ αναγνωρίζουμε μοτίβα από το παρελθόν, κανείς δεν μπορεί πραγματικά να προβλέψει πού οδηγεί αυτή η διαδρομή.
«Σαν να μη σε έζησα αλλού.. Σαν Déjà vu, σαν Déjà vu».
