Αν και σήμερα οι κουήρ χαρακτήρες εμφανίζονται όλο και συχνότερα σε μεγάλους εκδοτικούς οίκους, το κουήρ κόμικ στην Ελλάδα γεννήθηκε εκτός της μέινστριμ κουλτούρας. Από τα κόμικς της δεκαετίας του 1980 και τα αυτοεκδιδόμενα zines μέχρι τα ανεξάρτητα εικονογραφημένα βιβλία, τα κουήρ δημιουργ@ χρησιμοποιούν το μέσο για να αφηγηθούν ιστορίες που δύσκολα έβρισκαν θέση στη λογοτεχνία, τον κινηματογράφο ή την τηλεόραση της εποχής. Σε αυτό το αφιέρωμα, μιλάμε με αυτά για την ιστορία του είδους στην Ελλάδα, τα εμπόδια που συνάντησαν και τη σχέση ανάμεσα στην τέχνη τους και την ταυτότητά τους.
Τι θεωρείται, όμως, κουήρ κόμικ;
Πριν αρχίσουμε να αφηγούμαστε την ιστορία του κουήρ κόμικ στην Ελλάδα, έχει, ίσως, νόημα να προσπαθήσουμε να το οριοθετήσουμε. «Τα κουήρ κόμικς είναι τα κόμικς με κουήρ θεματολογία, στα οποία ο πυρήνας της ιστορίας, οι βασικοί πρωταγωνιστές είναι κουήρ. Υπάρχουνε κουήρ ιστορίες μέσα», μας εξηγεί ο Ηλίας Κατιρτζιγιανόγλου, καλλιτεχνικός διευθυντής του Queer Con, ενός φεστιβάλ για την κουήρ τέχνη. Συμπληρώνει, επίσης, πως αν ο όρος επεκταθεί, κουήρ μπορεί να θεωρηθεί «ένα κόμικ στο οποίο ένας από τους πρωταγωνιστές είναι κουήρ και υπάρχει ένα subplot, το οποίο μπορεί να τρέχει παράλληλα με την κεντρική ιστορία». Για τον Λύο Καλοβυρνά, συγγραφέα και σύμβουλο ψυχικής υγείας «κουήρ είναι οποιαδήποτε τέχνη λέει ιστορίες για ανθρώπους που δεν χωράνε στα στενά κουτάκια που τους βάζουν. Ειδικά όσον αφορά τον όρο κουήρ, προσωπικά θεωρώ πιο πολιτικά δυνατούς τους όρους γκέι/λεσβία, αλλά αυτό είναι θέμα γενιάς. Η νεότερη γενιά βιώνει διαφορετικά αυτές τις λέξεις και τους προσδίδει διαφορετικό περιεχόμενο». Σε αυτό η Smar, δημιουργός του Μαλάκα Λεσβίες!, προσθέτει ότι «αν η ιστορία είναι γραμμένη με τρόπο που είναι εκτός της, ή αμφισβητεί την ετεροκανονικότητα (ή και την ομοκανονικότητα), τότε μάλλον μπορούμε να τη θεωρήσουμε μία κουήρ ιστορία». Από την πλευρά του, ο Στηβ Στιβακτής περιγράφει το κουήρ κόμικ ως έναν χώρο όπου τα κουήρ άτομα μπορούν ανοιχτά να πουν τις ιστορίες που θέλουν, χωρίς να χρειάζεται να λογοκρίνουν το έργο ή τον εαυτό τους. Και για τον Χάρρυ Σάξον, τα κουήρ κόμικς επιτρέπουν στα ΛΟΑΤΚΙ+ άτομα να δουν τον εαυτό τους και στα cis στρέιτ άτομα να αποκτήσουν περαιτέρω ενσυναίσθηση για τα κουήρ ζητήματα. Με αυτό συμφωνεί και η Καλλιστώ, η οποία εύχεται το κόμικ της «να το συναντήσει ένα closeted έφηβο, ή ένας γονιός κουήρ παιδιού, ή κάποια που το φίλο της έχει σκέψεις για την ταυτότητά του, και να έχει λίγη περισσότερη οικειότητα και ενσυναίσθηση».
Η ομοερωτική θεματολογία στα κόμικς του Δημήτρη Παπαϊωάννου
Όπως και με πολλούς άλλους τομείς της κουήρ τέχνης αλλά και της ίδιας της καθημερινότητας, η ιστορία του κουήρ κόμικ στην Ελλάδα δεν είναι αναλυτικά και σε πολλές πηγές καταγεγραμμένη. Και φυσικά δεν χρησιμοποιούσε πάντα τους ίδιους όρους για να προσδιορίσει τον εαυτό της. Ωστόσο, αν αναζητήσουμε μια αφετηρία για το ελληνικό κουήρ κόμικ, τότε – και με βάση τους παραπάνω ορισμούς – ο Δημήτρης Παπαϊωάννου αποτελεί αναμφίβολα τον πρώτο. Ο διακεκριμένος Έλληνας σκηνοθέτης, χορογράφος και performer κυκλοφόρησε τη δεκαετία του ‘80 τα πρώτα κόμικς με έντονο γκέι περιεχόμενο, αναδεικνύοντας την ανδρική ομοερωτική επιθυμία- κάτι εξαιρετικά ασυνήθιστο για την Ελλάδα της εποχής. Μάλιστα, η φιλοξενία των κόμικς του έγινε από τα περιοδικά Βαβέλ και Παρά Πέντε(από τις σημαντικότερες και πιο επιδραστικές εκδόσεις στην ιστορία των ελληνικών κόμικς), φέρνοντας με αυτόν τον τρόπο την ομοερωτική επιθυμία στον δημόσιο χώρο και στη δημόσια συζήτηση. Συνδημιούργησε επίσης, μαζί με τον Αλέξη Μπίστικα και τον Παύλο Αβούρη, το fanzine Κοντροσόλ στο Χάος (1986–1992). Υπήρξε ο art director του περιοδικού, καθόρισε την αισθητική του και συνέβαλε στη διαμόρφωσή του ως ενός από τα πλέον επιδραστικά queer punk fanzines της εποχής.
ΠΟΙΟΣ ΜΙΛΑΕΙ; (1986): Γκουάς και σινική μελάνη σε χαρτί / Σχέδιο και Κείμενο: Δημήτρης Παπαϊωάννου, 15 σελίδες / Πάρα Πέντε 19, Ιούλιος – Αύγουστος 1986, σελ.51-65 /Τα πρωτότυπα σχέδια βρίσκονται στο αρχείο του δημιουργού
«Εγώ κόμικς κάνω από μικρό παιδί», μας αναφέρει ο Δημήτρης Παπαϊωάννου, όταν τον ρωτάμε για το πότε ξεκίνησε η σχέση του με τον κόσμο αυτόν. Θυμάται, μάλιστα, όταν στην προεφηβεία ένας ξάδερφός του τον μύησε στο Mad Magazine, ένα από τα σημαντικότερα περιοδικά κόμικ στις ΗΠΑ. «Αυτό ήταν τρομερά αποκαλυπτικό», αναφέρει χαρακτηριστικά «Όπως και όταν κυκλοφόρησε η Βαβέλ. Η Βαβέλ μάς έφερε σε επαφή με έναν τελείως άγνωστο σε μας κόσμο, τον υπέροχο κόσμο των ευρωπαϊκών κόμικς. Φτάνοντας σιγά σιγά στα 16, άρχισα να φτιάχνω τις ιστορίες μου. Οι ιστορίες αυτές, απλά επειδή εγώ ήμουν ομοφυλόφιλος, είχαν ομοερωτικές σκηνές. Μιλούσαν για την ερωτική μου ζωή και, επειδή τυγχάνει ο προσανατολισμός μου να είναι αυτός, μιλούσα ανοιχτά. Η Βαβέλ δέχτηκε να δημοσιεύσει τα κόμικς μου με πολύ μεγάλη άνεση. Το γεγονός ότι υπήρχε αυτή η πλατφόρμα και, μετέπειτα, με το Παρά Πέντε μια παράλληλη πλατφόρμα, με οδήγησε στο να κάνω μια μεγάλη παραγωγή ιστοριών».
Στο αρχείο του Δημήτρη Παπαϊωάννου περιλαμβάνονται έργα, όπως τα Rock ‘n’ Roll (1986), My Ex-Boyfriend (1988) και Heart-Shaped Earth (1993), τα οποία τοποθετούν την ομοερωτική εμπειρία στον πυρήνα της αφήγησής τους. «Το πρώτο πραγματικά τολμηρό κόμικ που δημοσιεύτηκε είναι το “Ποιος μιλάει”(1986)», μας εκμυστηρεύεται ο ίδιος. «Ξεκινάει από μια καταδίωξη δύο αγοριών στα Εξάρχεια από μπάτσους. Τα αγόρια καβαλάνε μια μηχανή, περνούν σε έναν κόσμο υποσυνείδητο στον οποίο συμβαίνουν διάφορα επεισόδια και καταλήγουν να γίνονται εραστές. Αυτό ήταν και το πρώτο που δημοσίευσαν στη Βαβέλ και είχε τολμηρές σκηνές».
ΠΟΙΟΣ ΜΙΛΑΕΙ; (1986): Γκουάς και σινική μελάνη σε χαρτί / Σχέδιο και Κείμενο: Δημήτρης Παπαϊωάννου, 15 σελίδες / Πάρα Πέντε 19, Ιούλιος – Αύγουστος 1986, σελ.51-65 /Τα πρωτότυπα σχέδια βρίσκονται στο αρχείο του δημιουργού
Τα έργα του Δημήτρη Παπαϊωάννου άνοιξαν τον δρόμο για την ορατότητα της ομοερωτικής επιθυμίας. Μάλιστα σε λίγους μήνες το New York Review Comics, μία από τις πλέον καταξιωμένες σειρές graphic novels διεθνώς, σκοπεύει να δημοσιεύσει μια συλλογή από αυτά τα έργα του Παπαϊωάννου, με παγκόσμια διανομή μέσω του δικτύου της Penguin Random House. «Είναι οι πρώτοι που ζήτησαν να τυπώσουν μια συλλογή από τα κόμικς που έκανα εκείνη την εποχή. Και είναι τεράστια τιμή για μένα», σχολιάζει. Τον ρωτάμε αν η φιλοξενία των έργων του σε περιοδικά όπως η Βαβέλ, συνέβαλε στο να γίνει αυτή η ορατότητα μεγαλύτερη και πιο δυναμική. «Ελπίζω πως “ναι”, αλλά αυτό δεν είναι δική μου δουλειά να το πω», μας απαντά. «Αυτό που είναι δική μου δουλειά να πω, είναι πως και στο θέατρο και στα κόμικς δεν ενδιαφέρθηκα να μιλήσω σε μια περιορισμένη πλατφόρμα. Με ενδιαφέρει να μιλώ σε όλους, αλλά με ενδιαφέρει να μιλώ ανοιχτά. Και νομίζω ότι είναι μια σωστή λειτουργία και αυτό έκανα και στις δύο περιπτώσεις. Δηλαδή να είμαι αναπολογητικά ανοιχτά ομοφυλόφιλος», δηλώνει και συνεχίζει: «Εγώ δεν ξέρω τι είναι το σύγχρονο ελληνικό κουήρ κόμικ. Αυτό που καταλαβαίνω είναι ότι έτυχε να είμαι ο πρώτος, ο οποίος έκανε αυτή τη δουλειά. Αλλά την έκανα καθαρά για να εκφραστώ και ελπίζω πραγματικά αυτό να βοήθησε».
Τα δυναμικά 00s
Σύμφωνα με τον Ηλία Κατιρτζιγιανόγλου, τις επόμενες δύο δεκαετίες, εμφανίστηκαν αποσπασματικά διάφορα έργα σε αυτοεκδόσεις, κουήρ έντυπα και fanzines. Ωστόσο, από τις αρχές της δεκαετίας του ’90 μέχρι τις αρχές του 2000, συναντάμε ένα χρονικό κενό στην πιο συστηματική κυκλοφορία κουήρ κόμικς. Αυτό συμβαίνει για δύο λόγους, σύμφωνα με τον Ηλία: αφενός η κόμικ κοινότητα δεν ήταν έτοιμη, αφετέρου και τα ίδια τα κουήρ δημιουργά δεν ήταν ακόμα σε θέση να καταθέσουν ανοιχτά το βίωμά τους. Το ομοφοβικό κουτσομπολιό για την ταυτότητα των δημιουργών επικρατούσε και κατά κάποιο τρόπο εμπόδιζε την περαιτέρω κουήρ δημιουργία. «Αυτά τα πράγματα είναι αποθαρρυντικά για κάποιο που θέλει να καταθέσει το βίωμά του είτε ως σεξουαλική ταυτότητα είτε ως ταυτότητα φύλου και αν δεν υπήρχαν κάποιοι τολμηροί άνθρωποι να ανοίξουν το δρόμο, σίγουρα θα είχε έρθει πρόοδος, απλά ίσως να ήταν πιο αργή και πιο άτολμη», λέει συγκεκριμένα ο Ηλίας.
Στη μέση ο Μανώλης από τους Λύο Καλοβυρνά και Ηλία Κυριαζή
Το κουήρ κόμικ, λοιπόν, επιστρέφει δυναμικά στις αρχές των 00s με το Στη μέση ο Μανώλης από τους Λύο Καλοβυρνά και Ηλία Κυριαζή, το οποίο δημοσιευόταν σε συνέχειες στο περιοδικό «10%» και «γεννήθηκε από την προσπάθειά μας ως ακτιβιστές να ενημερώσουμε τους γκέι άντρες για τον HIV και τα σεξουαλικώς μεταδιδόμενα νοσήματα», επισημαίνει ο Λύο. «Όταν ξεκίνησε το 2004, τα γκέι μπαρ της εποχής δεν μας επέτρεπαν να μοιράζουμε ενημερωτικά φυλλάδια για τον HIV στους χώρους τους – καλά καλά τα περισσότερα δεν αποδέχονταν τον όρο “γκέι μπαρ”. Το να φτιάξω ένα κόμικ ήταν ένας ύπουλος τρόπος να μιλήσουμε για ζητήματα που αφορούν όλους τους γκέι άντρες μέσα από την ιστορία ενός 18χρονου γκέι Κρητικόπουλου, ο οποίος έρχεται αντιμέτωπος με την ομοφυλοφιλία του, το coming out, το σεξ, τα ΣΜΝ κτλ. Αναφέρομαι στον “Μανώλη” ως γκέι κόμικ, διότι εκείνη την εποχή το “κουήρ” ήταν τελείως άγνωστη λέξη στα ελληνικά», συμπληρώνει. Το 10% ήταν από τους ελάχιστους χώρους όπου μπορούσαν να δημοσιευτούν συστηματικά κουήρ κόμικς στις αρχές της δεκαετίας του 2000. Έτσι λειτούργησε ως γέφυρα ανάμεσα στην αποσπασματική παραγωγή των προηγούμενων δεκαετιών και στη νεότερη γενιά δημιουργών.
Μαλάκα Λεσβίες! από τη Smar
Στις αρχές της δεκαετίας του 2010, η Smar κυκλοφορεί σε αυτοέκδοση το Μαλάκα Λεσβίες! «σε μια εποχή που δεν ήταν τόσο φιλικά τα πράγματα στην κόμικ κοινότητα για τους κουήρ δημιουργούς και για την κουήρ θεματολογία», μας επισημαίνει ο Ηλίας. Το έργο της Smar άνοιξε τον δρόμο και για άλλες αντίστοιχου τύπου δουλειές «και από εκεί και ύστερα έχουμε μια ροή που φτάνει μέχρι το σήμερα όπου έχουμε μέχρι και graphic novels για το τρανς βίωμα όπως αυτό του Χάρρυ Σάξον και του Στηβ Στιβακτή. Δημιουργοί, όπως για παράδειγμα, ο Δημήτρης ο Γαβαλάς, ο οποίος κάνει εξαιρετική δουλειά με ερωτικό υλικό, ανδρικά ερωτικά κόμικς και αντίστοιχα εικονογραφήσεις, η Αριάδνη η Τζουνάκου, ο Kon Kun, ο Ντέννις Γιατράς, το Len Gog και το Avgo Κανάκη», μεταξύ άλλων.
Η επιθυμία για κουήρ δημιουργία
Μέσα από τα κόμικς, όπως και με κάθε άλλη μορφή τέχνης, τα κουήρ άτομα έχουν τη δυνατότητα να δημιουργήσουν εναλλακτικούς κόσμους και να φαντάζονται τα εαυτά τους με τον τρόπο που εκείνα επιθυμούν. Αποτελούν, επίσης, μια προσβάσιμη μορφή τέχνης, λόγω του χαμηλότερου κόστους παραγωγής, όπως μας λέει η Smar, ενώ μπορούν να λειτουργήσουν και ως ένα μέσο έκφρασης της κουήρ εμπειρίας.
«Όταν ήμουν μικρός περνούσα καλά με περιπέτειες φαντασίας, επιστημονικής φαντασίας και υπερηρωικές. Όταν μεγάλωσα λίγο κατάλαβα ότι υπήρχαν και κόμικς που μπορούσαν να σε κάνουν να περάσεις καλά με διαφορετικό τρόπο, βάζοντάς σε μέσα στις ζωές ανθρώπων που ήταν σχεδόν πραγματικοί (θέλω να πω, δεν ήταν Γαλάτες πολεμιστές με μαγικό ζωμό ή παπιά που δεν φορούσαν παντελόνι). Τα κόμικς, όπως και τα λογοτεχνικά βιβλία, πάντα με βοηθούσαν να έρθω κοντά σε εμπειρίες που ποτέ δεν είχα και να βλέπω προοπτικές που δεν είχα σκεφτεί», αναφέρει αρχικά ο Χάρρυ, ενώ ο Στηβ προσθέτει ότι «το κόμικ συνδυάζει πολλές μορφές τέχνης ταυτόχρονα» και «πως μπορεί κανείς να πει όλων των ειδών τις ιστορίες μέσα από αυτό».
έργο από την Καλλιστώ
Τη δική της ιστορία περιγράφει μέσα από τα έργα της και η Καλλιστώ: «Πριν από ενάμιση χρόνο ξεκίνησα τη φυλομετάβαση μου, και ένιωσα την ανάγκη να καταγράψω και να μοιραστώ αυτό το ταξίδι: από τα πρώτα coming out μέχρι τον παραλογισμό της ιατρικής διαδικασίας, αλλά και μικρές, αμελητέες στιγμές που θέλω να θυμάμαι σε δέκα χρόνια».
Όπως και στην περίπτωση της Καλλιστούς, η οποία θέτει το τρανς βίωμα στο επίκεντρο της δουλειάς της, έτσι και τα άλλα δημιουργά μας περιγράφουν το πώς συνδιαλέγονται οι πολλαπλές ταυτότητές τους με τα κόμικς τους. «Όταν ασχολήθηκα με το κόμικ ήμουν ελάχιστα ευαισθητοποιημένος για πολλά πράγματα. Μέχρι τα 30 μου δεν έκανα καθόλου παρέα με γκέι λόγω φόβου και εσωτερικευμένης ομοφοβίας – ήμουν ένας πολύ φοβισμένος άνθρωπος λόγω της βίας που είχα εισπράξει από παιδί, επειδή ήμουν αδερφή. Η συμμετοχή μου στην εθελοντική οργάνωση που έβγαλε το περιοδικό 10% αλλά κι η ενασχόλησή μου με το κόμικ με βοήθησαν ν’ αποδεχτώ ο ίδιος καλύτερα τον εαυτό μου και να γίνω περήφανη αδερφή. Το «Στη μέση ο Μανώλης» είναι ένα 100% γκέι/κουήρ κόμικ που μιλάει πολύ συγκεκριμένα για το γκέι/κουήρ βίωμα», επισημαίνει αρχικά ο Λύο.
Ο Τηλέμαχος και το δέρας από τον Χάρρυ Σάξον
Ο Χάρρυ κυκλοφόρησε πέρσι το κόμικ του Ο Τηλέμαχος και το δέρας, ένα (ημι)αυτοβιογραφικό έργο, που όπως λέει, «έχει πολλή από την ταυτότητά μου μέσα». «Ο πρωταγωνιστής του είναι καλλιτέχνης και είναι και τρανς άτομο το οποίο έχει κάνει μετάβαση, έχει ξεμπερδέψει με ό,τι ήθελε να αλλάξει στον εαυτό του, είναι out σε όλο τον κόσμο και τώρα ανακαλύπτει ότι ένα πράγμα με το οποίο δεν έχει ξεμπερδέψει είναι το τραύμα του. Ήθελα αυτό το βιβλίο να ρίξει λίγο φως σε πράγματα για τα οποία δεν μιλάμε, αλλά ταυτόχρονα να δώσει ορατότητα και μια ελπίδα σε άλλα κουήρ άτομα, γιατί στα media του παρελθόντος οι ταυτότητές μας συνήθως κακοποιούνταν είτε ήταν στο περιθώριο ή καρικατούρες. Η κουήρ ταυτότητά μου ουσιαστικά είναι εκεί και είναι η ταυτότητα του αληθινού (τρανς) ανθρώπου της διπλανής πόρτας που φτιάχνει αυτά τα κόμικς», προσθέτει.
Gerard ή το σπαθί στην πλάτη του από τον Στηβ Στιβακτή
Εκτός από τις κουήρ ταυτότητές τους, τα συνομιλητά μας τονίζουν ότι στη δημιουργία των έργων τους συμμετέχουν διάφορες πτυχές του εαυτού τους. «Ένιωθα πάντα εξίσου αποκλεισμένος από τις ιστορίες που μου άρεσαν τόσο ως κουήρ άτομο όσο και ως Έλληνας. Περιέργως, ειδικά στα αμερικάνικα media, και οι δύο αυτές ταυτότητες φαίνεται να πουλάνε με τον ίδιο ακριβώς τρόπο: με το να φροντίσουμε να μην έχει αγγίξει το έργο κανένας από τις ομάδες τις οποίες δείχνουμε και των οποίων τις ιστορίες οικειοποιούμαστε. Οπότε μου έχει δημιουργηθεί η ανάγκη να λέω ιστορίες βαθιά ελληνικές και συχνά ταυτόχρονα βαθιά κουήρ. Κάπως σιχτίρισα να βλέπω τον εαυτό μου μόνο σε πολύ συγκεκριμένα, στενά, στερεοτυπικά πλαίσια στα δημοφιλή media, και σε κάποια φάση αποφάσισα να γράψω τα δικά μου. Όχι απαραίτητα, όπως ανέφερα παραπάνω, ως statement∙ απλώς επειδή αυτές τις ιστορίες σκέφτομαι, κι επειδή έβλεπα πως είμαστε μπόλικα τα άτομα που θέλαμε κάτι τέτοιο. Η ημι-αυτοβιογραφική δουλειά μου (το “Gerard”) όντως έχει τεράστια κομμάτια της ταυτότητάς μου μέσα, όμως οι ανησυχίες μέσα του έχουν να κάνουν τόσο με την τρανς ταυτότητα όσο και με την οικογένεια, την τέχνη, την εφηβεία, τις φιλίες. Η τρανς ταυτότητα είναι απλώς ένα κομμάτι του παζλ. Έτσι το βλέπω γενικά», μας εξομολογείται ο Στηβ.
Με αυτό συμφωνεί και η Smar, λέγοντας: «Πιστεύω ότι όλα γράφουμε από τη δική μας οπτική γωνία που έχει να κάνει με ένα σωρό πράγματα, εμπειρίες και ταυτότητες που κουβαλάμε. Το ότι έχω ζήσει κάποια πράγματα θα επηρεάσει το τι θα γράψω. Για παράδειγμα, κάθε φορά που χρειάζεται να επιλέξω το φύλο κάποιου χαρακτήρα, μπορεί να το σκεφτώ τρεις φορές παραπάνω από ένα άτομο που έχει υπάρξει μόνο ως σις στρέιτ. Θα αναρωτηθώ γιατί κάνω την κάθε επιλογή και τι μπορεί να λέω επίτηδες ή καταλάθος διαλέγοντας την κάθε πορεία. Αν με ενδιαφέρει να τονίσω κάποιο θέμα, ένα στερεότυπο για παράδειγμα, οι επιλογές θα είναι αντίστοιχες. Επίσης, έχοντας κουραστεί πολύ με τις στερεοτυπικές ή καθόλου εκπροσωπήσεις κουήρ χαρακτήρων σε διάφορες ιστορίες, πολλές φορές θα προσπαθήσω επίτηδες να δείξω κάτι αντίθετο με αυτές ή να δείξω από πού προέρχεται η δική μου οπτική».
Ας μιλήσουμε για τις δυσκολίες
Η ενασχόληση με την τέχνη στην Ελλάδα είναι από μόνη της μια δύσκολη διαδικασία. Πόσο μάλλον όταν μιλάμε για κουήρ δημιουργία, στην οποία παρεμβάλουν κι άλλα – ομοφοβικά και τρανσφοβικά – εμπόδια. Σε μια περίοδο έντονης συντηρητικοποίησης και οπισθοδρομήσεων σχετικά με τα ΛΟΑΤΚΙ+ δικαιώματα, τα κουήρ δημιουργά προσπαθούν να βρουν τον δικό τους χώρο έκφρασης.
Smar
«Είναι δύσκολο να παράγεις τέχνη στην Ελλάδα, τελεία. Είμαστε μια μικρή χώρα που κατ’ επέκταση έχει μικρές αγορές. Τα κόμικς είναι ακόμη μικρότερος χώρος από άλλους, παρότι αφάνταστα ζωντανός και ενθουσιώδης. Οπότε σίγουρα είναι δύσκολο να ζήσει κανείς από αυτό αποκλειστικά. Όσο για το περιεχόμενο της δουλειάς μου, προσωπικά έχω την τύχη να μην έχω δεχτεί ιδιαίτερη αρνητικότητα, τουλάχιστον όχι μπροστά μου», επισημαίνει ο Στηβ.
«Όσα κάνουμε κόμικς πολλά χρόνια τα αγαπάμε πάρα πολύ και το συνεχίζουμε από πείσμα ενάντια στις συνθήκες. Η έξτρα έκθεση και ευαλωτότητα που έχει το κουήρ περιεχόμενο έχει τις δικές της έξτρα δυσκολίες. Πάντως προσωπικά προτιμώ να στέκομαι στο ότι είναι κάτι που έχει πολύς κόσμος ανάγκη, και σαν καλλιτεχνά για να εκφραστούμε και σαν κοινό για να ταυτιστούμε. Είναι τρομερά σημαντικό να συνεχίζουμε να έχουμε τέτοιο υλικό στη γλώσσα στην οποία έχουμε μεγαλώσει και ζήσει και υποστεί όλη την ντροπή και τη χαρά του να είσαι κουήρ άτομο. Και τρομερά επιβεβαιωτικό όταν καταλαβαίνουμε ότι αυτά που έχουμε περάσει τα έχουν περάσει και άλλα άτομα, στην ίδια γλώσσα», προσθέτει η Smar.
Η Καλλιστώ αναδεικνύει το πρόβλημα του περιορισμένου χρόνου, που προκύπτει όταν υπάρχουν ζητήματα βιοπορισμού: «Το @piato_imeras ζει στο ίντερνετ και οι περιορισμοί μου είναι ο χρόνος και η ενέργεια που μου απομένουν από τη δουλειά. Έτσι η συνέπεια στη δημιουργία γίνεται καμιά φορά άθλος, και πολλά κονσεπτ μπαίνουν στο συρτάρι (ρώτα τη σημείωση στο κινητό μου που γράφω ιδέες για κόμικ, κοντεύει να γίνει νουβέλα). Μακάρι η κοινωνία να αναγνώριζε την προσφορά των τεχνών γενικότερα, γιατί θα’θελα πολύ να δω τι θα έφτιαχναν καλλιτεχνά που θαυμάζω, αν δεν κρεμόταν το άγχος του βιοπορισμού πάνω από τα κεφάλια τους!».
Καλλιστώ
Από την πλευρά του, ο Χάρρυ παραμένει πιο αισιόδοξος, αναγνωρίζοντας, ωστόσο, ότι η δημιουργία κουήρ κόμικ από κουήρ άτομα, συχνά, προϋποθέτει και μια ανοιχτότητα σε σχέση με τη σεξουαλική ταυτότητα ή/και την ταυτότητα φύλου. «Θα πω πως άπαξ και το αποφασίσεις να φτιάξεις κουήρ κόμικς ή τέχνη γενικότερα, είναι εύκολο. Πρέπει να ξεπεράσεις τυχόν φόβο και ενδοιασμούς, γιατί αυτά σε κρατάνε πίσω. Κακά τα ψέματα, τα άτομα που θέλουν περισσότερο να φτιάξουν κουήρ κόμικς είναι και αυτά κουήρ και συνήθως εκφράζονται καλύτερα εάν είναι out. Αν δεν είσαι out και φτιάξεις κάτι τέτοιο αρχίζουν άβολες ερωτήσεις που μπορεί να μην θες να απαντήσεις. Αλλά, μόλις κάνεις τις συζητήσεις αυτές με τον εαυτό σου, δεν σε σταματάει τίποτα από το να φτιάξεις τα κόμικς σου», αναφέρει.
Μεγαλύτερα εμφανίζονται τα εμπόδια στο επίπεδο της συλλογικής διοργάνωσης ενός κουήρ φεστιβάλ, το οποίο εξαρτάται άμεσα από χρηματοδοτήσεις – οι οπόιες έχουν μειωθεί κατακόρυφα από την εκλογή του Ντόναλντ Τραμπ στις ΗΠΑ και την (ακρο)δεξιά στροφή πολλών εταιριών. «Υπάρχει πάρα πολύ μεγάλη δυστοκία στην εύρεση χορηγιών, είτε οικονομικών είτε σε είδος και νομίζω ότι το QueerCon έπεσε και πάνω σε μια κακή συγκυρία, υπό την έννοια ότι λίγο αφού κάναμε το πρώτο φεστιβάλ, άλλαξαν τα πράγματα στην Αμερική. Αυτό δημιούργησε ένα ευρύτερο ντόμινο συντηρητικοποίησης στον δυτικό κόσμο, που ξαφνικά βρεθήκαμε να παλεύουμε για πράγματα τα οποία θεωρούσαμε κατεκτημένα», τονίζει συγκεκριμένα ο Ηλίας.
Από τα ομοτρανσφοβικά αντανακλαστικά στη θεσμική αναγνώριση
Παρά τις δυσκολίες, δεν μπορούμε να μην αναγνωρίσουμε την πρόοδο που έχει σημειωθεί. Από τα πρώτα κόμικς του Δημήτρη Παπαϊωάννου το 1980 μέχρι τα έργα του Χάρρυ Σάξον σήμερα, «η νομική αναγνώριση ορισμένων έστω δικαιωμάτων, έχει συμβάλλει στην ορατότητα και την αποδοχή της κουήρ δημιουργίας», επισημαίνει ο Ηλίας. Ως συν-διοργανωτής παράλληλα του Comicdom CON Athens, του μεγαλύτερου και μακροβιότερου διεθνούς φεστιβάλ κόμικς, επιβεβαιώνει ότι έχει αλλάξει σε μεγάλο βαθμό και το κλίμα εντός της κόμικ κοινότητας. Από το ομοτρανσφοβικό κουτσομπολιό, περνάμε σε μια εποχή αποδοχής της κουήρ δημιουργίας. Συγκεκριμένα, τονίζει ότι οι ομοφοβικές και τρανσφοβικές συμπεριφορές αναγνωρίζονται, κι έτσι οι «οι κουήρ δημιουργοί καταλαβαίνουν με ποιον έχουν να κάνουν, ποιος είναι σύμμαχος και ποιος όχι».
Gerard ή το σπαθί στην πλάτη του από τον Στηβ Στιβακτή
«Τα τελευταία δεκαπέντε χρόνια ο χώρος έχει ανοίξει κι έχει δεχτεί κουήρ ταυτότητες με έναν τρόπο που δεν φανταζόμουν εύκολα όταν ξεκινούσα. Μπήκα στα κόμικς με το να φοβάμαι να φέρω ένα κουήρ fanzine στα φεστιβάλ, επειδή δεν ήξερα αν θα έχω πρόβλημα με τη διοργάνωση ή με το κοινό. Μπορεί να μην είναι το ευκολότερο πράγμα στον κόσμο, αλλά τα πράγματα είναι καλύτερα από παλιότερα. Κι όπως συνέβαινε πάντα, μπορούμε να βασιστούμε σε μικρές, ενθουσιώδεις, υποστηρικτικές κοινότητες για να ζούμε και να δημιουργούμε ανοιχτά», αναφέρει από την πλευρά του ο Στηβ.
Αντίστοιχα και ο Χάρρυ παρατηρεί ότι «κάθε χρονιά η παραγωγή της ελληνικής σκηνής κόμικς είναι όλο και μεγαλύτερη και κάθε χρόνο υπάρχουν και περισσότερα κουήρ κόμικς για κάθε γούστο». «Απ’ όσο ξέρω, δεν έχει υπάρξει κάποιο pushback συγκεκριμένα για τα κουήρ κόμικς, αν σε κάποιο άτομο δεν αρέσουν αυτά, απλώς δεν θα το διαβάσει. Αλλά τα άτομα που αγαπούν να διαβάζουν κουήρ κόμικς έχουν αρκετές επιλογές και αυτό είναι πραγματικά υπέροχο», προσθέτει.
Ο Τηλέμαχος και το δέρας από τον Χάρρυ Σάξον
Την ίδια στιγμή, και ενώ τα τρανς άτομα βιώνουν τον μεγαλύτερο αποκλεισμό σε διάφορα πεδία της κοινωνικής ζωής παγκοσμίως, ένας εκδοτικός οίκος έχει καταφέρει να λειτουργήσει ως ένα «επίσημο μέσο έκφρασης» του τρανς βιώματος. «Η Jemma Press ουσιαστικά έχει εκδώσει και θα συνεχίσει να εκδίδει έργα τρανς δημιουργών. Υπό αυτή την έννοια, λοιπόν, επειδή έχουμε αυτή την εκδοτική πρωτοβουλία από τη Jemma Press μπορούμε να πούμε ότι το τρανς βίωμα και η τρανς δημιουργία έχουν αυτή τη στιγμή ένα επίσημο μέσο έκφρασης», μας εξηγεί συγκεκριμένα ο Ηλίας. Το Comicdom CON Athens, τα τελευταία χρόνια έχει συμπεριλάβει την κουήρ ιστορία του μέσου στις δράσεις του, μέσω θεματικών, αφιερωμάτων και παρουσίας ΛΟΑΤΚΙ+ δημιουργών. Ακόμα μεγαλύτερης σημασίας είναι η δημιουργία ενός ξεχωριστού φεστιβάλ για την κουήρ τέχνη, σημαντικό μέρος του οποίου είναι και τα κόμικς. Το Queer Con ξεκίνησε το 2024 από μια ομάδα ανθρώπων που προέρχονταν από τα κόμικς. Ωστόσο, εξελίχθηκε σε ένα φεστιβάλ, το οποίο προάγει την εγχώρια κουήρ τέχνη γενικότερα. «Στο Queer Con αγκαλιάζουμε όλες τις τέχνες, εξού και πέρσι είχαμε αφιέρωμα στη φωτογραφία», εξηγεί ο Ηλίας και προσθέτει ότι στόχος τους είναι η δημιουργία ενός ασφαλούς χώρου για τους κουήρ καλλιτέχνες και το κοινό.
Παρά τις προαναφερθείσες δυσκολίες, το Queer Cοn θα πραγματοποιηθεί και φέτος, από τις 18 έως και τις 20 Σεπτεμβρίου στην Ελληνοαμερικανική Ένωση, χάρη στο πείσμα της οργανωτικής ομάδας, με κεντρική θεματική τη μουσική.
Kanellos Cob
Οι δικοί μας ασφαλείς κόσμοι
Από τα κουήρ υπονοούμενα που οδήγησαν τον Μπάτμαν και τον Ρόμπιν στο στόχαστρο της λογοκρισίας τη δεκαετία του 1950 μέχρι το Heartstopper της/του Άλις Όσμαν, αλλά και τις εγχώριες κουήρ δημιουργίες του Χάρρυ Σάξον, τα κόμικς αποτελούν εδώ και δεκαετίες έναν χώρο όπου τα ΛΟΑΤΚΙ+ άτομα μπορούν να αφηγηθούν ιστορίες που για χρόνια έμεναν εκτός του κυρίαρχου αφηγήματος.
Φυσικά, η αυξανόμενη ορατότητα δεν σημαίνει ότι τα εμπόδια έχουν εξαφανιστεί. Ειδικότερα στην περίοδο που διανύουμε, με την ακροδεξιά να κερδίζει όλο και περισσότερο έδαφος, η οικονομική επισφάλεια, η έλλειψη χρηματοδότησης και η ομοτρανσφοβική λογοκρισία εξακολουθούν να καθορίζουν το ποια έργα μπορούν να δημιουργηθούν, να εκδοθούν και να συναντήσουν το κοινό τους. Το επόμενο βήμα του αγώνα, ίσως, τότε να μην είναι απλώς η ύπαρξη περισσότερων κουήρ ιστοριών, αλλά η εξασφάλιση των συνθηκών, ώστε τα δημιουργά τους να μπορούν να τις αφηγούνται με ελευθερία και ασφάλεια.
Τα κουήρ κόμικς δεν καταγράφουν μόνο την πρόοδο μιας κοινότητας, αλλά συμμετέχουν ενεργά σε αυτήν. Δημιουργούν μνήμη, αποτυπώνουν την κουήρ ιστορία, αμφισβητούν στερεότυπα και προσφέρουν σε κάποιο άτομο την πιθανότητα να αναγνωρίσει, ίσως για πρώτη φορά, το εαυτό του μέσα σε έναν – έστω φανταστικό – κόσμο.
κείμενο: Ανδρομάχη Κουτσουλέντη & Βάσω Τσάρα
