ORFEAS 2021, Avant- Drag!, Uchronia. Με όχημα αυτές τις ταινίες (και όχι μόνο), ο Φιλ Ιερόπουλος ανοίγει το δικό του μονοπάτι σε αυτό που ονομάζουμε queer κινηματογράφο στην Ελλάδα.
Θέλω να ξεκινήσουμε την κουβέντα μας με τον queer κινηματόγραφο. Αλήθεια, πόσο εύκολο είναι να κάνεις queer ταινίες;
Καθόλου εύκολο. Κυρίως αν οι ταινίες αυτές είναι παράλληλα και πολιτικά αιχμηρές. Το λέω αυτό γιατί βγαίνουν πολλές ταινίες με ΛΟΑΤΚΙ+ περιεχόμενο που δεν είναι αιχμηρές. Μάλλον γιατί έτσι έχουν περισσότερες ευκαιρίες να εμφανιστούν στα A-list festivals (αν και σιχαίνομαι αυτόν τον όρο). Γενικότερα, βιώνουμε μια συντηριτικοποίηση (και) στα φεστιβάλ σε όλον το κόσμο. Ευτυχώς, όμως, σαν να ξυπνάμε λίγο τα queer άτομα την τελευταία πενταετία. Ζήσαμε σίγουρα μια γεμάτη εικοσαετία, που η φάση ήταν «boy meets boy» και «coming of age» γλυκουλιές. Που εντάξει, καταλαβαίνω πως μια κοινότητα που βγαίνει από το τραύμα του AIDS έχει ανάγκη και τα γλυκούλικά του. Παρά έγινε όμως. Όπως έγινε ακριβώς και με τα Pride δηλαδή, ακριβώς έτσι συνέβη και με τον κινηματογράφο και με τα φεστιβάλ.
Παρόλ΄αυτά το Uchronia – μια queer και πολιτικά αιχμηρή ταινία – κατάφερε να φτάσει στο Διεθνές Φεστιβάλ Κινηματογράφου Βερολίνου.
Ναι. Αλλά αυτό δεν είναι κάτι που συμβαίνει από τη μια μέρα στην άλλη. Ουσιαστικά εμείς ήδη με το «ORFEAS2021» είπαμε ότι «θέλουμε να επιστρέψει ο queer κινηματογράφος σε μια περιπετειώδη και αιχμηρά πολιτική γλώσσα» και εκεί αρχίσαμε ουσιαστικά σιγά σιγά να συνδιαλεγόμαστε με τα φεστιβάλ της Ευρώπης. Ούτε το «ORFEAS2021», ούτε το «Αvant – Drag!» τα πήραν στο Βερολίνο. Αλλά τα είχαν υπόψη τους, και σιγά σιγά δημιουργήθηκε ένα momentum. Το ‘21 πήγαμε το «ORFEAS2021» στο φεστιβάλ Θεσσαλονίκης – ήταν και μια ταινία που είχε πάρα πολύ να κάνει με το Ζακ οπότε κάποια πράγματα συζητήθηκαν γύρω από αυτήν την ταινία και το Avant- Drag! που μιλάει για μια local DIY κοινότητα κατάφερε να φτάσει στο Ρότερνταμ που είναι ένα αρκετά μεγάλο φεστιβάλ. Επίσης οι πρώτες δύο ταινίες είχαν και ένα ενδιαφέρον spread στην εκπαίδευση. Δηλαδή ήταν κάμποσα τα πανεπιστήμια τα οποία μας ζήτησαν να δείξουν αυτές τις ταινίες. Οπότε νομίζω ότι αρχίσαμε να φτιάχνουμε μια κοινότητα γύρω από αυτές τις ταινίες και μια φιλοσοφία, μια νέα πρόταση για τον κινηματογράφο.
Θεωρείς ότι η πορεία των ταινιών και ειδικά του Uchronia έχει αναγνωριστεί αρκετά στην Ελλάδα;
Δεν θεωρώ ότι αυτή η δουλειά (Uchronia) έχει πάρει τη θέση που της αναλογεί σε σχέση με την ντόπια ανάγνωση. Εδώ, όμως, υπάρχει ένα ζητηματάκι. Πρόσφατα θέλαμε να δείξουμε το Avant–Drag! στο Ertflix. Θεωρώ πως πρόκειται για μια pop ταινία. Έχει βέβαια τις τρέλες της και το περιεχόμενο δεν είναι και για όλους, αλλά λαμβάνοντας υπόψη και το spread που έκανε σε πολλά και διαφορετικά κοινά στα φεστιβάλ που πήγε, καταλαβαίνεις πως έχει κάτι συναισθηματικά θεμελιώδες. Και γι΄αυτό κάναμε την κίνηση. Αλλά επειδή η ταινία ασκεί κριτική στην ελληνική κοινωνία, πήραμε την απάντηση ότι εμείς μια τόσο ανθελληνική δεν μπορούμε να τη δείξουμε. Στο λέω αυτό γιατί, αν και θα ήθελα οι ταινίες μου να γίνουν πιο celebrated στην Ελλάδα, καταλαβαίνω πως βγάζουν και λίγο το μεσαίο δάχτυλο στην ελληνική πραγματικότητα. Και αυτό δυσκολεύει τα πράγματα. Είναι κάπως σαν να το αποτρέπω, αν σκεφτείς πως είμαστε μια χώρα, η οποία είναι πολύ ανασφαλής για τον εαυτό της και δεν μπορεί να δεχτεί την κριτική. Εγώ, πάντως, προτιμάω να πω αυτό που θέλω να πω, χωρίς να χαϊδεύω τα αυτιά της ελληνικής κοινωνίας η οποία είναι τόσο ομοφοβική.
Θέλω να μιλήσουμε και το statement που κάνατε στην Μπερλινάλε.
Όταν μάθαμε ότι μας πήραν στο Βερολίνο, όλα μας πάθαμε ένα σοκ. Ξέραμε ότι οι πιθανότητες δεν ήταν με το μέρος μας, μιας και δεν είχαμε και κάποιο στούντιο από πίσω μας να μας σαπορτάρει. Μετά αρχίσαμε να προβληματιζόμαστε και για το τι συμβαίνει αυτή τη στιγμή στη Γερμανία σε σχέση με το ζήτημα του Ισραήλ και της Παλαιστίνης. Εγώ έχω μείνει και κάποια χρόνια στο Βερολίνο. Έχω πολλούς φίλους εκεί πέρα που μου λένε ότι τα πράγματα είναι πολύ σκατένια. Και κάπως ξεκίνησε η σκέψη του να κάνουμε κάτι. Κάναμε και μια έρευνα για να δούμε αν υπάρχει μια κίνηση για μια πιο συλλογική αντίδραση (με τις άλλες ταινίες), αλλά δεν βρήκαμε κάτι και καταλάβαμε ότι πρέπει να κάνουμε κάτι μόνα μας. Ερχόμαστε σε επαφή με άτομα από την Παλινάλε. Η Παλινάλε είναι η Παλαιστινιακή Μπερλινάλε που συμβαίνει παράλληλα. Για καλή μας τύχη, είναι άτομα τα οποία καταλαβαίνουν ότι η πολιτική δεν είναι μόνο «άσπρο μαύρο» όπως νομίζουν στην Ελλάδα, αλλά ότι όλα τα πράγματα βοηθάνε. Μας βοήθησαν άτομα από κει να φτιάξουμε το πανό, το οποίο δεν είναι μικρό για μένα. Ακόμη και αυτό το πανό που κρατήσαμε έχει φτιαχτεί με βοήθεια από άτομα που ήταν από την Παλινάλε. Αυτά είναι, αν θέλεις, συνεργασίες και συνυπάρξεις που δείχνουν μια πολιτική κατανόηση την οποία η λεγόμενη αριστερά πρέπει να αρχίσει να μαθαίνει κάποια στιγμή. Και αυτό νομίζω μας έδωσε λίγο έτσι και το κουράγιο ότι «we are doing the right thing».
Φοβηθήκατε ότι θα υπάρξουν αντιδράσεις ή κάποιο κόστος μετά;
Είναι σημαντικό να πούμε πως το Uchronia είναι μια πολιτική ταινία που ασκεί κριτική στην ευρωπαϊκή αποικιοκρατία. Και στο λέω αυτό γιατί δεν κάναμε αυτή την ταινία απλά σαν άσκηση ύφους. Είναι πράγματα με τα οποία προβληματιζόμαστε. Οπότε δεν υπήρχε περίπτωση να μην κάνουμε κάτι στην πρεμιέρα. Φυσικά και φοβηθήκαμε για το κόστος. Σκεφτόμασταν ότι δεν θα μας πάρουν σε άλλα φεστιβάλ, δεν θα μας θέλει η Μπερλινάλε στο μέλλον. Και η αλήθεια είναι πως αυτό που έγινε ήταν έντονο. Μοιράσαμε φυλλάδια που έγραφαν «Germany we have a technical problem: Palestine exists». Οι άνθρωποι ήταν πολύ ταραγμένοι. Το Q&A κράτησε 45 λεπτά και είχε αρκετή ένταση. Παρ’ όλα αυτά, τα άτομα από το Forum, το section στο οποίο δείξαμε την ταινία, αναγνωρίσαν την πρεμιέρα ως «ιστορική». Κι αυτό μάλλον – fingers crossed – σημαίνει ότι δεν κλείσαμε την πόρτα. Αλλά πάλι ποτέ δεν ξέρεις.
Τι ακολούθησε μετά;
Λίγες μέρες μετά, ο φωτογράφος μας ανεβάζει κάποιες εικόνες από την πρεμιέρα. Οι εικόνες συγκέντρωσαν χιλιάδες likes, shares και σχόλια. Αρχίζει να συζητιέται έντονα και στην Ελλάδα. Στα social και σε -σχετικά με το σινεμά – σελίδες. Μέσα σε αυτή τη φάση σκάνε κανένα δυο support κείμενα και σκάει και ένα κείμενο – πάρα πολύ κριτικό – από τον Γιάννη Ζουμπουλάκη, το οποίο μας κατηγορεί για έλλειψη ήθους. Ότι είμαστε αγενείς επειδή γράψαμε στο πανό «Fuck off Wenders» και ότι δεν γίνονται έτσι τα politics. Και εκεί ξεκινάει κάτι ενδιαφέρον για μένα. Από τη μία υπάρχει ένας καθωσπρεπισμός και από την άλλη εμείς. Και έχει ενδιαφέρον πως αρχίζουν τώρα διάφοροι άνθρωποι να βγάζουν συμπεράσματα για το «ποιοι είμαστε» και «για το αν έχουμε κάποια σχέση με το κινηματογράφο».
Αισθάνθηκες την ανάγκη να απαντήσεις;
Τι να κάτσω απαντήσω; Ότι έχω φάει τη ζωή μου στα διδακτορικά και έχω 20 χρόνια διδασκαλίας στο σινεμά; Γιατί να το κάνω αυτό; Ακόμη και να ήταν επί του πληροφοριακού δεν κάναν την έξτρα έρευνα. Η κριτική ήταν τύπου «να, κάτι κωλόπαιδα». Που και κωλόπαιδα να ήμασταν έχουμε το δικαίωμα να πούμε ό,τι θέλουμε. Αλλά δεν είμαστε απλά καποια τυχαία κωλόπαιδα. Αυτό που κάναμε έχει να κάνει με μια έρευνα την οποία την κάνουμε δέκα χρόνια. Και κάτω από αυτά τα ποστ υπήρχαν άνθρωποι που μας κράζαν για τους οποίους σκεπτόμασταν «τώρα περίμενα καλύτερα από σένα». Δηλαδή πάρα πολλοί αριστεροί. Υπήρχε άτομο που μας έκραζε που έχει μεταφράσει τον Γουίλιαμ Μπάροουζ! Άτομα που βλέπεις μετά το βιογραφικό τους και λες «τι συνέβη ρε φιλενάδα εκεί πέρα»;
Μου θυμίζει λίγο και το περιστατικό στο Φεστιβάλ Θεσσαλονίκης με το Avant-Drag!
Ναι, που έπαιξε δύο μέρες μετά το πογκρόμ. Μια έντονη στιγμή και τότε. Εκεί τέθηκε και ζήτημα ασφάλειας των ανθρώπων που συμμετείχαμε.
Μου φαίνεται πολύ λογικό οι συντελεστές μια κουήρ (πολιτικής) ταινίας να παίρνουν θέση όταν συμβαίνουν από επιθέσεις, μέχρι γενοκτονίες, κλπ. Είναι συνεπές ως προς το περιεχόμενο του έργου τους.
Ακριβώς. Γι΄αυτό όταν έγινε η επίθεση στην πλατεία Αριστοτέλους, κάναμε μια συνέλευση και αποφασίσαμε να πούμε κάτι, να αντιδράσουμε. Θα ήταν ψέμα η ταινία μας, αν δεν το κάναμε. Η ταινία είχε φτιαχτεί για να υπογραμμίσουμε τέτοια ζητήματα. Οπότε, αυτή η ιδέα της συνέπειας είναι για μένα πάρα πολύ καίρια. Γιατί φοβάμαι ότι από την Ελλάδα λείπει πάρα πολύ αυτό το ένστικτο. Δηλαδή, υπάρχει αυτή η αίσθηση ότι «εφόσον το δήλωσα, είμαι εντάξει». Ας πάμε λίγο πίσω στο φεστιβάλ Θεσσαλονίκης. Τη χρονιά που παίξαμε εμείς (2024) ήταν μια χρονιά με αρκετή ένταση. Είχε και τα «Αδέσποτα Κορμιά» όπου και με αυτό έγινε πανικός. Είχε το «Tack» της Βάνια Τέρνερ που ήταν ουσιαστικά μια me too ταινία. Και μετά συμβαίνει αυτό που συνέβη στη δική μας ταινία. Κάνουμε εκεί τη δήλωσή μας, αλλά το φεστιβάλ δε μας υποστηρίζει. Και έχει ενδιαφέρον να δούμε πως την επόμενη χρονιά το φεστιβάλ Θεσσαλονίκης κάνει αφιέρωμα στον Κλασικό Ελληνικό Κινηματογράφο. Μπορεί να είναι και σύμπτωση, αλλά εμένα μου φάνηκε ως μια προσπάθεια να περάσει το μήνυμα ότι «φιλενάδες το έχετε παρατραβήξει με τα ανώμαλα, άντε μαζέψτε το λίγο».
Πιστεύεις ότι οι φορείς – ιδρύματα πολιτισμού στην Ελλάδα μπορούν να διαχειριστούν queer περιεχόμενο, όπως το δικό σας;
Νομίζω ότι δύο είναι τα πράγματα τα οποία δυσκολεύουν τους ελληνικούς θεσμούς να αφομοιώσουν ένα τέτοιο υλικό. Το ένα έχει να κάνει καθαρά με το περιεχόμενο. Ένα πολιτικό περιεχόμενο που ασκεί κριτική στην Ελλάδα, στην Ευρώπη. Που παίρνει θέση για θέματα, όπως αυτό της Παλαιστίνης. Τζιζ θέματα, δηλαδή. Το άλλο έχει να κάνει με τη δυνατότητα που δίνουμε σε μια κοινότητα να κάνει τα πράγματα όπως τα θέλει. Που πληρώνεται σωστά και που παίρνει τα κρέντιτ που της αναλογούν, χωρίς να χρειάζεται να αλλάξει τα σχέδιά της, επειδή δεν συμφωνούν με αυτά του εκάστοτε θεσμού. Αν το απλοποιήσουμε τα πάντα καταλήγουν στο «τι είδους σχέση θέλουν να έχουν οι θεσμοί με το κουήρ». Για παράδειγμα η Στέγη, η οποία δηλώνει «πως ασχολείται με το κουήρ». Προσωπικά, περίμενα μέσα στα χρόνια μια διαφορετική υποστήριξη του local community. Δηλαδή υποτροφίες, προγράμματα εκπαιδευτικά, κλπ. Κάτι που να δείχνει ότι επενδύει. Νομίζω ότι η «επένδυση» είναι η λέξη κλειδί εδώ. Και αυτήν την επένδυση δεν την βλέπω από κανέναν θεσμό. Θα σου δώσω και ένα άλλο παράδειγμα. Όταν ξεκινήσαμε να κάνουμε το ORFEAS2021, μας κάλεσε η Εναλλακτική Σκηνή της Λυρικής. Ξέραμε, δηλαδή, ότι θα είναι κάτι πιο μικρό από τις μεγάλες παραγωγές της Λυρικής. Παρόλα αυτά δεν μπήκαμε σε διαδικασία να πούμε «ωραία, τι μας δίνετε για να το κάνουμε;». Κάναμε την πρότασή μας, την οποία μάλιστα την βρήκαν λίγο ακριβή. Τελικά την πήραν. Αυτό για μένα ήταν πάρα πολύ σημαντικό. Ότι δεν το πουλάω το «queer» φθηνά. Και στο λέω έτσι μπακαλίστικα γιατί εκεί είχα και μια ευθύνη να πληρώσω τους ανθρώπους που δούλευαν με μένα. Από την άλλη, ξέρω πως από αυτή τη συνεργασία ο θεσμός εισπράττει ένα πολύ σημαντικό πολιτισμικό κεφάλαιο. Εγώ χάρισα στη Λυρική το δικαίωμα να λέει ότι έκανε την πρώτη κουήρ όπερα στην Ελλάδα. Και αυτό είναι κάτι που το πουλάς ακριβά. Δεν το χαρίζεις. Πρέπει να διεκδικήσεις όσο το δυνατόν περισσότερα για να τα επιστρέψεις πίσω στην κοινότητα. Γιατί υπάρχει μεγάλη ανάγκη από τους κουήρ ανθρώπους να δείξουν τη δουλειά τους και πολλές φορές αυτό το εκμεταλλεύονται οι θεσμοί, κάνοντας εκπτώσεις. Και αυτό αν δεν υπάρχει μεγάλη ανάγκη, πρέπει να το αλλάξουμε. Να διαπραγματευόμαστε τις προτάσεις μας και να κερδίζουμε περισσότερα.
Πώς ξεκίνησαν όλα αυτά για τον Φιλ Ιερόπουλο;
Χαχα! Τρίτο πρόσωπο, like the queen of England! Το background μου λοιπον ήταν ότι σπούδαζα κινηματογράφο στην Αγγλία και είχα κάνει και ένα διδακτορικό που μου είχε φάει την ψυχή. Είχα παρατήσει τις τέχνες για κάμποσο καιρό. Είχα φύγει από την Ελλάδα το 1996. Επιστρέφω στην Ελλάδα το 2012 και κάπου εκεί ξεκινώ με τον Φοίβο Δουσο τα ΦΥΤΑ. Κάναμε διάφορα πράγματα τότε. Το πρώτο σημαντικό που θυμάμαι ήταν ένα καταστασιακό burlesque happening στην Μπιενάλε της Αθήνας (2013). Την ημέρα του opening κάναμε πολλές τρέλες. Μετά το δεύτερο σημαντικό πράγμα ήταν ένα φεστιβάλ που τρέχαμε στο ΚΕΤ που λεγόταν «Sound Acts». Συνέδεε έννοιες όπως performance, gender & sound και ήταν κατά κάποιο τρόπο ένα από τα πρώιμα queer φεστιβάλ της πόλης. Επίσης, το 2014 ξεκινά και η δισκογραφικη FYTINI, η οποία έκανε τελικά γύρω στα40 releases. Η FYTINI ξεκινάει κάποια στιγμή το 14, τα Sound Acts συμβαίνουν το 15, το 16 και το 17. Κάτι πολύ σημαντικό σε σχέση με τα «Sound Acts, είναι πως στο πρώτο event του φεστιάλ στο ΑΜΟQA, είχε τραγουδήσει και η Zackie, πριν γίνει Ζackie OH! Επίσης, στη δεύτερη χρόνια (είχε έρθει και η αστυνομία στο τέλος) το φεστιβάλ είχε τελειώσει με ένα event που το είχαν οργανώσει, οι «Τριτοτέταρτες», ένα γκρουπ πρωτοdrag που η ιστορία δυστυχώς έχει αδικήσει – πάλι με συμμετοχή της Zackie.
Και πώς ξεκινά η ενασχόληση με τον (queer) κινηματογράφο στην Ελλάδα;
Ουσιαστικά με το ORFEAS 2020, που είναι η ζωντανή όπερα που θα κάναμε με τη Λυρική. Να σου πω εδώ πως ο ORFEAS έχει έναν μικρό προάγγελο που είναι από τα πολύ αγαπημένα μου έργα και λέγεται «Queer Αναγνώσεις της Λένας Πλάτωνος». Ήταν ένα πράγμα το οποίο συνέβη μία μέρα μόνο στη Λυρική και πάρα πολύς κόσμος δεν το γνωρίζει. Κάναμε ένα event το οποίο ήταν μία σειρά από performance με άτομα με πολύ σημαντικές πορείες σήμερα, σε σχέση με την queer τέχνη. Κάτι άλλο που πρέπει να σου πω για το ORFEAS είναι πως αρχικά ήταν μια πιο αστεία παράσταση. Ενώ το γράφαμε, όμως, συνέβη η δολοφονία της Zackie. Και αυτό άλλαξε το περιεχόμενο. Η παράσταση τελικά δεν έγινε, λόγω πανδημίας. Και κάπου εκεί αποφασίσαμε να το κάνουμε ταινία. Και κάπως εγώ σκέφτομαι ότι «εντάξει, είμαι trained ως filmmaker, μήπως ήρθε η ώρα λίγο να κάνω ξανά κινηματογράφο;».
Να πούμε και λίγα πράγματα για το ΛΑΛΑ;
Ξεκίνησε στην εποχή του covid, τότε που τα πράγματα ήταν δύσκολα. Εκεί κάπου αρχίσαμε και νιώθαμε ότι πρέπει να έχουμε και κάποιους χώρους οι οποίοι δεν είναι ακριβώς private και δεν είναι ακριβώς public για το queer community. Και εκεί μας ήρθε αυτή η ιδέα να φτιάξουμε ένα queer σπίτι, το οποίο όμως κάνει και κάποια events, το χρησιμοποιούμε και ως στούντιο. Λειτουργεί σαν ένα hub ας πούμε.
Ποια είναι τα κινηματογραφικά πλάνα για το μέλλον;
Υπάρχει μια ταινία στα σκαριά, η οποία θα είναι πάλι κουήρ, Αλλά η υποθεματική της θα είναι μάλλον μετααποκαλυπτική γύρω από το πώς θα είναι η ζωή μετά το τέλος της πληροφορίας.
Φιλ Ιερόπουλε, τι σημαίνει να κάνεις κουήρ κινηματογράφο στην Ελλάδα;
Σημαίνει να παίρνεις μαζί σου σου όλες τις ταυτότητες. Και να λες την αλήθεια γύρω από αυτές. Είναι σημαντικό να μιλάς με το τώρα και να τολμάς να αναφέρεσαι σε πράγματα τα οποία μπορεί να μην χαϊδέψουν ούτε το ίδιο το κίνημα. Είμαστε σε μια φάση που είναι απαραίτητη αυτή η κριτική του κινήματος. Έχουμε πια ΛΟΑΤΚΙ+ άτομα σε ακροδεξιά κόμματα. Έχει ξεφύγει η κατάσταση. Οπότε χρειαζόμαστε έναν κινηματογράφο που δεν χαϊδεύει, αλλά μαλώνει και ενίοτε δαγκώνει. Και μόνο αυτή η εσωτερική κριτική μπορεί να κάνει τα πράγματα καλύτερα.
