Με αφορμή τον φετινό Ιούνιο του Pride, και ενώ γύρω μας γίνεται όλο και πιο αισθητή μια περίεργη επιστροφή στον πουριτανισμό και τη λογοκρισία, είναι πλέον επιτακτική ανάγκη να κοιτάξουμε την κουήρ ιστορία.
από τον Φιλ Ιερόπουλο
Ζούμε μια εποχή έντονης συντηρητικοποίησης και θεσμικής αφομοίωσης του ίδιου του ΛΟΑΤΚΙ+ κινήματος. Παρακολουθούμε μια σταθερή μετάλλαξη κατά την οποία η ριζοσπαστική διεκδίκηση έχει μετατραπεί σε εταιρική αποδοχή και pinkwashing. Σήμερα, η κουήρ κινηματογραφική ορατότητα συχνά συνεπάγεται ασφαλείς, mainstream παραγωγές του Netflix, γεμάτες χαριτωμένες, αποστειρωμένες coming-of-age ιστοριούλες, κομμένες και ραμμένες στα μέτρα της αστικής ευγένειας για να μην ενοχλούν κανένα.
Όμως, πολύ πριν η κουήρ ταυτότητα γίνει εμπόρευμα, αλγόριθμος ή ένα ακίνδυνο trend, το να είσαι κουήρ καλλιτεχνό σήμαινε συχνά να είσαι παράνομο, επικίνδυνο και βαθιά πολιτικοποιημένο. Η παρακάτω λίστα ταινιών είναι μια πρόσκληση να επιστρέψουμε στις ρίζες του πειραματικού, underground σινεμά, τότε που η τέχνη δεν πάσχιζε να γίνει κατανοητή ή συμπεριληπτική για το straight βλέμμα. Εδώ δεν υπάρχουν εύκολα happy endings, αλλά σώματα που διεκδικούν τον χώρο τους, φιλμ χαραγμένα με το χέρι, πολιτική οργή, ψυχεδέλεια και μια αισθητική που δεν ζητάει την άδεια κανενός για να υπάρξει. Είκοσι ταινίες-τεκμήρια, όλες διαθέσιμες online αυτή τη στιγμή, για να θυμηθούμε τι σημαίνει πραγματικά το queer ως πράξη αντίστασης και όχι ως καταναλωτικό προϊόν.
—
Jean Cocteau – Le Sang D’ Un Poète (1932)
Μια από τις ταινίες που έθεσαν τις βάσεις του κινηματογραφικού σουρεαλισμού. Ο Cocteau μετατρέπει την εσωτερική κουήρ ευαίσθησία σε ένα ονειρικό σύμπαν, αποδεικνύοντας ότι η ποίηση και η επιθυμία μπορούν να σπάσουν τα δεσμά της γραμμικής αφήγησης.
Kenneth Anger – Fireworks (1947)
Γυρισμένο στο σπίτι των γονιών του όταν ήταν έφηβος, αποτελεί το σημείο μηδέν του αμερικανικού underground σινεμά. Μια θαρραλέα, ομοερωτική εξερεύνηση BDSM φαντασιώσεων, δεκαετίες πριν από το Stonewall.
Jean Genet – Un chant d’amour (1950)
Η μοναδική ταινία του Genet είναι ένας ύμνος στον εγκλωβισμό και τον πόθο ανάμεσα σε φυλακισμένους. Παραμένει ένα συγκλονιστικό μνημείο για το πώς η ανθρώπινη σύνδεση και ο ερωτισμός ανθίζουν ακόμα και στις πιο απάνθρωπες συνθήκες.
Jack Smith – Normal Love (1963)
Μια camp, πολύχρωμη έκρηξη που αμφισβητεί τα όρια του «φυσιολογικού». Ο Smith δημιουργεί έναν κόσμο γεμάτο φρικιά, νεράιδες και drag αισθητική, που λειτουργεί ως πρόδρομος της σύγχρονης κουήρ απελευθέρωσης και της (counter?-)pop κουλτούρας.
Ένα ψυχεδελικό, οπτικό ποίημα με πρωταγωνιστές τα είδωλα της underground σκηνής της Νέας Υόρκης. Η ταινία γιορτάζει τη ρευστότητα της ταυτότητας μέσα από πολλαπλές εκθέσεις φιλμ (superimpositions), δημιουργώντας μια συλλογική κουήρ ουτοπία.
Jose Rodriguez Soltero – Jerovi (1965)
Μια underground επανερμηνεία του μύθου του Νάρκισσου με έντονο ερωτισμό και ψυχεδελική αισθητική. Πρόκειται για ένα από τα πρώτα πορτραίτα του μη λευκού κουήρ σώματος, μια ταινία που αποθεώνει ένα femme αγορίστικο σώμα, σπάζοντας τα πουριτανικά ταμπού της εποχής του.
Gregory Markopoulos – The Illiac Passion (1967)
Ένα επικό avant-garde έργο που επαναπροσδιορίζει τους κλασικούς μύθους μέσα από μια ριζοσπαστική μεθοδολογία μοντάζ μνήμης και συναισθησίας. Ο Μαρκόπουλος συνθέτει ένα λυρικό, οπτικό παζλ, όπου η πνευματικότητα συναντά την απελευθερωμένη κουήρ επιθυμία.
Barbara Hammer – Psychosynthesis (1975)
Η απόλυτη μητέρα του λεσβιακού πειραματικού σινεμά. Εδώ, μέσα από ένα κολάζ εικόνων, η Hammer εξερευνά τη γυναικεία ψυχή, το σώμα και την πνευματικότητα, διεκδικώντας μια σύνθετη λεσβιακή φεμινιστική οπτική γλώσσα.
Teo Hernández – Salomé (1976)
Ο Μεξικανός δημιουργός με έδρα το Παρίσι μεταμορφώνει τον βιβλικό μύθο σε μια τελετουργική, σωματική εμπειρία. Με την κάμερα στο χέρι να πάλλεται, η ταινία επαναπροσδιορίζει το φύλο και τη θυσία μέσα από μια εκρηκτική, avant-garde ματιά.
James Broughton – Song of the Godbody (1977)
Ένας ριζοσπαστικός, ποιητικός ύμνος στην ιερότητα του σώματος. Ο Broughton απογυμνώνει (κυριολεκτικά και μεταφορικά) τις κοινωνικές ενοχές, και με τα extreme close-ups του προτείνει μια πνευματική και σεξουαλική απελευθέρωση που μοιάζει επίκαιρη και αναγκαία ακόμα και σήμερα.
Ulrike Ottinger – Bildnis einer Trinkerin (Ticket of No Return) (1979)
Μια στυλιζαρισμένη, φεμινιστική και κουήρ περιπλάνηση στο Βερολίνο. Η Ottinger χρησιμοποιεί το camp και το γκροτέσκο για να μιλήσει για την αυτοκαταστροφή, την αποξένωση και τη γυναικεία αυτονομία έξω από τις πατριαρχικές νόρμες.
Su Friedrich – Gently Down the Stream (1981)
Χαράσσοντας λέξεις απευθείας πάνω στο αρνητικό του φιλμ, η Friedrich οπτικοποιεί δεκατέσσερα όνειρα από το ημερολόγιό της. Μια ταινία καθοριστική για το πώς μετατρέπει τον εσωτερικό λεσβιακό ψυχισμό σε μια μοναδική, χειροπιαστή κινηματογραφική γλώσσα.
David Wojnarowicz – A Fire in My Belly (1986–1987, unfinished)
Ένα οργισμένο, συγκλονιστικό κολάζ εικόνων για τον πόνο, τη θρησκοληψία και την κοινωνική αδιαφορία κατά τη διάρκεια της κρίσης του AIDS. Παραμένει ένα διαχρονικό μνημείο ακτιβισμού και καλλιτεχνικής ωμότητας που ταράζει ακόμα.
Derek Jarman – The Last of England (1988)
Ένα σκοτεινό, πειραματικό αριστούργημα για τη Θατσερική Βρετανία, το AIDS και την παρακμή. Μια ταινία-μανιφέστο που συνδυάζει την πολιτική οργή με την απόλυτη ποιητική και κουήρ μελαγχολία.
Marlon Riggs – Tongues Untied (1989)
Σπάζοντας τη σιωπή γύρω από τη διπλή περιθωριοποίηση, ο Riggs συνδυάζει ποίηση, μουσική και ντοκιμαντέρ για να μιλήσει για τη ζωή των μαύρων γκέι ανδρών. Ένα από τα πιο επιδραστικά και συγκινητικά έργα του New Queer Cinema.
Constantine Giannaris – Jean Genet is Dead (1989)
Αρκετά μακριά από τις ταινίες για τις οποίες έγινε γνωστός στην Ελλάδα, εδώ ο Κωνσταντίνος Γιάνναρης αποτίνει φόρο τιμής στον Ζενέ, συνδέοντας τον θάνατό του με το ζοφερό τοπίο της κρίσης του AIDS στο Λονδίνο. Ένα ελεγειακό φιλμ για την απώλεια, τη μνήμη και τη διαρκή κουήρ επιβίωση.
Rosa von Praunheim – Silence = Death (1990)
Μια ηλεκτρισμένη καταγραφή της νεοϋρκέζικης avant-garde σκηνής (με συμμετοχές από τον Wojnarowicz μέχρι τον Keith Haring) στην κορύφωση της κρίσης του AIDS. Ιστορικό ντοκουμέντο για το πώς η τέχνη μετατράπηκε σε οργισμένο πολιτικό όπλο απέναντι στην κρατική αδιαφορία.
Isaac Julien – The Attendant (1993)
Μέσα σε ένα μουσείο, οι επιθυμίες και οι δυναμικές εξουσίας (φυλή, τάξη, σεξουαλικότητα) ανατρέπονται μέσα από s/m φαντασιώσεις. Ο Julien ανακρίνει την αποικιακή ιστορία της τέχνης, φέρνοντας το μαύρο κουήρ σώμα στο προσκήνιο.
Shu Lea Cheang – Fresh Kill (1994)
Ένα προφητικό, eco-cyberpunk έργο που συνδέει τον ρατσισμό, την εταιρική απληστία και τα τοξικά απόβλητα με τη ζωή ενός λεσβιακού ζευγαριού. Σήμερα φαντάζει πιο επίκαιρο από ποτέ, έχοντας προβλέψει απόλυτα την ψηφιακή μας υπερδικτύωση και την κλιματική δυστοπία.
Hans Scheirl – Dandy Dust (1998)
Ένα camp, fluid, sci-fi αριστούργημα που χρησιμοποιεί ψηφιακές μεθοδολογίες για να διαλύσει τις έννοιες του βιολογικού φύλου. Μια underground γιορτή της transgender και non-binary ταυτότητας, πολύ πριν αυτές οι συζητήσεις εμφανιστούν σε mainstream πλαίσια.
—
Ο Φιλ Ιερόπουλος είναι σκηνοθέτης και ερευνητής με έδρα την Αθήνα και το Λονδίνο. Το 2010 ολοκλήρωσε το διδακτορικό του πάνω στην κινηματογραφική ποίηση (the film poem), ενώ διδάσκει στο Buckinghamshire New University. Έχει σκηνοθετήσει μεταξύ άλλων τις πειραματικές κουήρ ταινίες Avant-Drag! (2024, πρεμιέρα: IFFR) και Uchronia (2026, πρεμιέρα: Φεστιβάλ Βερολίνου).
