Δεν μπορούσα να προσδιορίσω τι ακριβώς με ενοχλούσε στον Joker, μέχρι που είδα την τελευταία σεζόν του Bojack Horseman και τότε μου δημιουργήθηκε το εξής ερώτημα: Μήπως τελικά η υπερβολική ενασχόληση της ποπ κουλτούρας με τα τραύματα των λευκών, ετεροφυλόφιλων αντρών καταλήγει να τους ξεπλένει;

Η σειρά Bojack Horseman -μια από τις αγαπημένες μου- ακολουθεί τη ζωή ενός μεσήλικα ηθοποιού, ο οποίος μετά από μια τραυματική παιδική ηλικία, έχει εξελιχθεί σε έναν τοξικό άντρα με προβλήματα εθισμού και απαίσια συμπεριφορά. Ο Βojack δεν είναι κανένας εγκληματίας,  είναι όμως αυτό που θα λέγαμε με μια λέξη «κόπανος» . Είναι αγενής, ανειλικρινής, δε διστάζει να ξεζουμίσει συναισθηματικά τους ανθρώπους γύρω του χωρίς να σκέφτεται τις συνέπειες, κάνει συνεχώς προσβλητικά σχόλια, ενώ δε λείπουν και κάποια βίαια ξεσπάσματα του. Η σειρά, ωστόσο, επικεντρώνεται στο πώς η παιδική του ηλικία και οι σχέσεις με τους γονείς του οδήγησαν στη διαμόρφωση αυτής της προσωπικότητας, στο πώς αυτό επηρεάζει τις σχέσεις με τους γύρω του και στο πώς προσπαθεί -και συνεχώς αποτυγχάνει- να γίνει καλύτερος άνθρωπος.

Κάθε φορά που αγανακτούμε με τον Bojack καλούμαστε να αναλογιστούμε το πώς οι πράξεις του είναι αποτέλεσμα παλαιότερων τραυμάτων και να τον δούμε με κάποια συμπάθεια. Σε αυτό μοιάζει πολύ όχι μόνο με τον Joker, αλλά εντάσσεται και σε ένα ευρύτερο μοτίβο της ποπ κουλτούρας, που αναδεικνύει κόπανους άντρες πρωταγωνιστές και μετά μας καλεί να συμπάσχουμε μαζί τους στρέφοντας μια διεισδυτική ματιά στον πολύπλοκο εσωτερικό τους κόσμο. Σε αυτή την παράδοση μπορούμε για παράδειγμα να εντάξουμε τον Dr House, τον Sherlock, τον Lucifer, τον Dexter.

Τώρα, μη με παρεξηγείτε, δε διαφωνώ στο ότι είναι σημαντικό να θέτουμε την τοξικότητα τέτοιων χαρακτήρων σε ένα ευρύτερο πλαίσιο. Οι συμπεριφορές αυτές δε γεννιούνται στο κενό και έχουν σίγουρα να κάνουν με την ανατροφή -και μάλιστα την έμφυλη ανατροφή. Στους παραπάνω χαρακτήρες η τοξική αρρενωπότητα και τα daddy issues κατέχουν εξέχοντα ρόλο. Και όντως η κοινωνία θα πρέπει να εστιάσει σε αυτά για να χτυπήσει το πρόβλημα στη ρίζα του.

Έχω την  υποψία, ωστόσο, πως λέγοντας την ίδια ιστορία ξανά και ξανά αναπαράγουμε μια πατριαρχική αντίληψη, που δικαιολογεί και ξεπλένει συνεχώς τους άντρες, αποδίδοντας τις κακοποιητικές συμπεριφορές τους στα παιδικά τους τραύματα και στα ψυχολογικά τους προβλήματα, τα οποία όμως ΔΕΝ είναι μονοπώλιο των αντρών. Ταυτόχρονα, βάζει τις γυναίκες στη θέση του μόνιμου ανεπίσημου ψυχολόγου, που καταβάλει έναν εξαντλητικό βαθμό emotional labor. Καλούνται να βλέπουν τους άντρες της ζωής τους με ιδιαίτερη κατανόηση και συμπόνοια και να προσπαθούν συνεχώς να εξηγούν και να δικαιολογούν τις πληγωτικές πράξεις τους, αποδίδοντάς τις σε εξωτερικούς παράγοντες και προηγούμενες εμπειρίες.

Δεν είναι λίγες φορές που κάτω από ειδήσεις για βίαιες αντρικές συμπεριφορές βλέπουμε να σχολιάζεται το πώς αυτοί «δεν αγαπήθηκαν ποτέ» χωρίς προβληματισμό για το πώς η στέρηση της αγάπης δεν κάνει τις γυναίκες εξίσου βίαιες. Ας αναλογιστούμε, επίσης, το πώς οι βιαστές και δολοφόνοι της Ελένης Τοπαλούδη ενέταξαν τα «ψυχολογικά προβλήματα» στην υπερασπιστική τους γραμμή. Κι όμως, ενώ δε θα πρέπει να αγνοούμε τις καταστροφικές συνέπειες της ψυχικής υγείας στην κοινωνία μας, βλέπουμε συνεχώς να την επικαλούνται για να ξεπλύνουν και να δικαιολογήσουν κάθε είδους αντρική κακοποιητική και κυριαρχική συμπεριφορά με τρόπο που ΔΕΝ γίνεται για τις γυναίκες.

Η ποπ κουλτούρα μας καλεί να βλέπουμε τους άντρες κόπανους, ως πλήρη ανθρώπινα υποκείμενα, με πολύπλοκες ζωές και εσωτερικές αντιφάσεις κι αυτό δεν είναι απαραίτητα κακό. Κάνοντας το όμως, ξανά και ξανά, καταλήγουμε να βλέπουμε τα πράγματα διαρκώς από την δική τους οπτική γωνία. Και τελικά η οπτική αυτή γωνία γίνεται η κυρίαρχη. Καταλήγουμε να βλέπουμε ολόκληρο τον κόσμο μέσα από τα μάτια των αντρών -κι αυτό είναι μέρος της θεωρίας του male gaze, η οποία δεν αφορά μόνο την σεξουαλική αντικειμενοποίηση των γυναικών, αλλά και το πώς η αφηγηματική σκοπιά που υιοθετείται στον κινηματογράφο είναι σχεδόν πάντοτε η αντρική.

Δεν είναι τυχαίο ότι οι άντρες κόπανοι, των οποίων τις ιστορίες βλέπουμε ξανά και ξανά, είναι ως επί το πλείστον λευκοί, ετεροφυλόφιλοι άντρες. Φυσικά, όπως όλοι οι άνθρωποι, φέρουν κι αυτοί τα τραύματά τους. Σπάνια όμως βυθιζόμαστε με την ίδια συμπάθεια και κατανόηση στην ιστορία μιας γυναίκας, ενός ομοφυλόφιλου ατόμου, ή ενός μαύρου με απαίσια συμπεριφορά. Οι κατηγορίες αυτές δεν έχουν την ίδια πολυτέλεια να είναι οι «κακοί» της ιστορίας, ούτε να υιοθετούν συμπεριφορές πληγωτικές, ή και επικίνδυνες για τους γύρω τους, παρόλο που μέσα σε όλα τα άλλα κοινά ανθρωπινά προβλήματα έχουν επιπλέον να παλέψουν με το ρατσισμό,τον σεξισμό, την ομοφοβία, τα οποία είναι κι αυτά πηγή τραυμάτων.

Το μόνο που επιτρέπει σε μια γυναίκα να έχει γίνει εξίσου σκληρή, κυνική ή και βίαιη με έναν άντρα κόπανο είναι η σεξουαλική κακοποίηση, όπως πχ είδαμε στην περίπτωση της Sansa στο Game of Thrones. Στις κυρίαρχες αναπαραστάσεις της ποπ κουλτούρας όμως τα “daddy issues” μιας γυναίκας συνήθως την οδηγούν στο να γίνει στρίπερ, όχι όμως δολοφόνος ούτε καν κάποια που προσβάλει και πληγώνει απρόκλητα τους γύρω της.

Καταλαβαίνουμε απόλυτα τη διαδικασία που μετέτρεψε τον Arthur Fleck του Joker σε κατά συρροή δολοφόνο και συμπάσχουμε μαζί του. Η ταινία όμως δε μας καλεί να συμπάσχουμε εξίσου με την μητέρα του. Ούτε θα καταλαβαίναμε εξίσου, αν κατά συρροή δολοφόνος γινόταν η λευκή γυναίκα την οποία τρεις άγνωστοι άντρες παρενοχλούν και ταπεινώνουν πετώντας της τηγανητές πατάτες, ή η μαύρη γυναίκα που βρίσκει τον stalker γείτονα στο διαμέρισμά της.

Κοιτώντας τη μακρά λίστα με όλες τς σειρές που έχω δει ποτέ, οι μόνες τοξικές γυναίκες που καλούμαστε να δούμε με συμπάθεια είναι η πρωταγωνίστρια του Crazy Ex-Girlfriend και αυτές του The Good Place -δύο μάλλον φεμινιστικές σειρές η βασική πλοκή των οποίων περιστρέφεται γύρω από την εξιλέωση τους και την προσωπική αυτοβελτίωση, οι οποίες δεν απαιτούν την αγάπη ενός άντρα για να ενεργοποιηθούν.

Ζούμε σε μια εποχή όπου πολλοί λευκοί, ετεροφυλόφιλοι άντρες αντιδρούν συλλογικά στις απώλειες των προνομίων τους με μια συλλογική αυτοθυματοποίηση. Βλέπουν τους εαυτούς τους ως θύματα και συχνά βυθίζονται σε μια ναρκισσιστική αυτολύπηση, στο πλαίσιο της οποίας οι δικές τους κακοποιητικές συμπεριφορές νιώθουν ότι δικαιολογούνται. Σε ένα τέτοιο περιβάλλον, η εμμονή της ποπ κουλτούρας με το τραύμα των αντρών μπορεί να οδηγήσει προς τη σωστή κατεύθυνση καταδεικνύοντας το πώς η αναπαραγωγή της τοξικής αρρενωπότητας είναι μέρος του προβλήματος. Μπορεί όμως κάλλιστα να μας οδηγήσει στο να επικεντρωθούμε τόσο στις δικές τους δύσκολες συνθήκες, που να ξεχάσουμε αυτές ομάδων πολύ λιγότερο προνομιούχων, που γίνονται συχνά τα θύματά τους στο βωμό των δικών τους πατριαρχικών τραυμάτων.

20 ΣΧΟΛΙΑ

  1. Συγνωμη, αλλα η σοβαροτητα της επιχειρηματολογιας του αρθρου, ειναι ιδια με ατακας “o Νονος ξεπλενει την Mafia”, “οι ταινιες του Ταραντινο -το Kill Bill πχ- ξεπλενουν την αυτοδικια”, “το Lord of the Rings προμοταρει την επιστροφη σε μοναρχιες”, κτλ κτλ. (μην πιασουμε τα στιχουργικα θεματα των rock/metal συγκροτηματων) Αν καποιος καταλαβαινε, οτι ταινιες σαν το Joker θελουν να εξιλεωσουν εγκληματικη δραση, μαλλον ο θεατης εχει προβλημα και ζητηματα, οχι η ταινια.

  2. Για όποιον ενδιαφέρεται έχω γράψει κάποιες σκέψεις για τη διαφωνία μου με αυτό το άρθρο εδώ:
    https://bit.ly/34jizFv

  3. Ο Bojack δεν είναι λευκός άντρας, είναι άλογο. Κι αυτό συμβαινει για κάποιο λόγο. Γενικώς άκυρη η κριτική στο bojack, σαν να μην το έχει δει ο «αρθρογράφος». Επίσης ανεπίτρεπτη η παράλειψη του fleabag σε άρθρο τέτοιας θεματολογίας. Τι να πω πια…
    Α, κι επίσης πριν μιλήσετε για τοξική αρρενωπότητα και για κυρίαρχα στερεότυπα, για ξεφυλλίστε λίγο το ίδιο σας το περιοδικό, που είναι τίγκα στο masculinity και στο muscular… Απλά γραφικό και tragic. Λυπάμαι που γράφετε για λογαριασμό της κοινότητάς μας.

  4. Καλα, δεν έχεις δει το fleabag, το enlightened, το comeback, τη Buffy; Ως ένα σημείο έχεις ένα point, αλλά δεν γίνεται να μην αναφέρεις κι αυτα που έχουν γίνει προς την επιθυμητή κατεύθυνση. Μέτριο. Δυστυχως.

  5. Υπάρχουνε αρκετοί “χωρατατζήδες” και για σας ,υπομονή 🙂

  6. *Το σχόλιό μου δεν ανέβηκε για κάποιο λόγο οπότε το ξαναγράφω.

    Ως γυναίκα, τουλάχιστον όσον αφορά το Bojack Horseman δεν πιστεύω σε καμία περίπτωση ότι οι αναδρομές στο παρελθόν του πρωταγωνιστή αποσκοπούν στην εξιλέωσή του, αλλά στην αιτιολόγηση των συμπεριφορών του. Ξεχνάτε μάλλον, ή εθελοτυφλείτε, ότι σε μία σκηνή πολύ δυνατή ο Todd, (είναι δυνατή επειδή το comedy relief κάνει παρατήρηση στον Bojack), εξηγεί ακριβώς πως όσα τραύματα και να έχει ζήσει κάποιος, τίποτα δεν τον δικαιολογεί. “You are everything that is wrong about you”.

    Επίσης, πάλι ξεχνάτε ή εθελοτυφλείτε, πως και υπάρχουν πολλές αναδρομές στη ζωή της μητέρας του Bojack, Beatrice. Οι εμπειρίες της θα λέγαμε πως είναι μάλλον και οι πιο τραυματικές και έτσι από επιλογή της κατέληξε να είναι μία πικρή γυναίκα, η οποία όμως δεν έκανε μόνο κακές πράξεις. Γίνεται ακριβώς το ίδιο πράγμα και χειρότερα, όμως από τη μεριά του Bojack βλέπουμε έναν ετεροφυλόφιλο άνδρα που χάρη σε αυτόν και γενικότερα την “ποπ κουλτούρα υποτιθέμενης εξιλέωσης” δικαιολογούνται μέχρι και εγκληματίες, ενώ στην περίπτωση της Beatrice βλέπουμε απλά έναν περίπλοκο άνθρωπο που δεν αξίζει σχολιασμού;

    Εγώ αυτό που βλέπω στο άρθρο σας, αν και δουλεμένο, δεν είναι η ξεσκέπαση κάποιας προπαγάνδας, αλλά οι πλέον έμμεσες προσπάθειες να δικαιολογηθεί η τοξική αρρενωπότητα όσον αφορά το να βλέπουμε τον άνδρες ως μονόπλευρα όντα χωρίς ψυχολογικό υπόβαθρο.

    • Ακριβώς! Μας δείχνει και τα ζόρια που περνάει η Sarah Lynn, η Diane Nguyen, η Princess Caroline.

  7. Άτοπα επιχειρήματα, ανόμοιες συγκρίσεις μια φεμινιστρια του καναπέ μας λέει ποίες σειρές/ταινίες δεν της αρέσουν για τους δικούς της λόγους. Σταματήστε να κατηγορείτε το Hollywood που μόνο να πουλήσει θέλει και γράψτε για το τι γίνεται στον έξω κόσμο αμα σας ενδιαφέρουν τοσο οι μειονότητες.

  8. Ως γυναίκα, δε θεωρώ ότι υπάρχει κάποια συνωμοσία ως προς την εξιλέωση των στρέιτ ανδρών από το Bojack Horseman και ούτε ότι έχει κάποια σχέση με τα σύγχρονα φαινόμενα θυματοποίησης κακών συμπεριφορών των ανδρών. Διότι, οι αναδρομές στο παρελθόν του δεν αποσκοπούν στη δικαιολόγηση, αλλά στην αιτιολόγηση της συμπεφοράς του. Αγνοείτε ότι ο Todd σε κάποια φάση του είπε πως “εσύ είσαι ό,τι πάει λάθος με εσένα ” (τον Bojack). Αυτή η σκηνή δείχνει ακριβώς ότι όσα τραύματα και να έχει ζήσει κάποιος, τίποτα δεν τον δικαιολογεί για τις κακές πράξεις του.

    Επίσης (δεν ξέρω αν εθελοτυφλήσατε ή το ξεχάσατε) παρόμοιες αναδρομές γίνονται στη ζωή της μητέρας του Bojack, Beatrice. Αυτή πέρασε πολύ χειρότερα μάλλον από τον ίδιο, και δεν έκανε μόνο κακές πράξεις. Αυτή λοιπόν όμως δε λαμβάνεται υπόψιν ως θύμα αλλά ως ρεαλιστικός χαρακτήρας, επειδή είναι γυναίκα; Ή μήπως σας στέκεται κίνδυνος η κατάρριψη της τοξικής αρρενωπότητας και πως ένας άνδρας δε μπορεί να έχει συναισθηματικό υπόβαθρο;

    • Λογικά είδαν άλλη έκδοση όπου ο BoJack είναι λευκός – άρα μάλλον και άνθρωπος.

      Κάτσε τώρα θα πουν πως γενικότερα μιλούσαν και πως και πάλι παραμένει άντρας και ετεροφυλόφιλος. Ώπα ώπα τότε, που πήγε το white privilege?

  9. Τοξική αρρενωπότητα στην κορύφωση της, θα ήταν αν έλεγα ότι αυτό το άρθρο δεν πρόσφερε τίποτα ουσιώδες πάρα μόνο buzzfeed φανφάρες αλλά τι ξέρω εγώ. Εγώ δεν ήμουν ποτέ μειονότητα σύμφωνα με το χρώμα του δέρματος μου.

  10. Ήλπιζα ότι αυτή η βλακώδης ρητορική θα έμενε στην Αμερική αλλά για ακόμα μια φορά εκπλήσσομαι.

    Δεν θα επεκταθω, γιατί η στήλη σας έχει καλύψει σημαντικά (και συστημικά) εγκλήματα εναντίον γυναικών και μειονοτήτων και αυτό το σέβομαι. Αλλά αυτή η “ανάλυση” που κάνετε δω πέρα αρμόζει σε στήλη περιοδικού εμπορευματοποιημενου αριστερισμού και φεμινισμού (βλ. Vox, HuffPo, gawker κλπ), τίποτα παραπάνω.

Comments are closed.