Συγγραφέας, ιστορικός, ακαδημαϊκός, σκηνοθέτρια και ακτιβίστρια, η Susan Stryker διαμορφώνει εδώ και τρεις δεκαετίες το πεδίο των τρανς σπουδών διεθνώς. Με αφορμή την παρουσία της στην Ερεσό στο πλαίσιο του Theros Academy, συζητήσαμε μαζί της για την ακροδεξιά, τον τερφισμό αλλά και την ανάγκη να φανταστούμε ένα μέλλον με ελπίδα.
Για όσα άτομα μπορεί να μην είναι εξοικειωμένα με τις τρανς σπουδές, πώς θα περιγράφατε το πεδίο και τι το διακρίνει από την έρευνα για το φύλο και τη σεξουαλικότητα;
Πρόκειται για ένα πεδίο, παρόμοιο με τις σπουδές αναπηρίας ή τις εθνοτικές σπουδές, που θέτει στο επίκεντρο τις εμπειρίες και τις οπτικές των ανθρώπων, που περιθωριοποιούνται εξαιτίας του νοήματος που αποδίδει η κυρίαρχη κοινωνία στο σώμα τους, χωρίς να αποκλείει τη συμμετοχή άλλων στις συζητήσεις που διεξάγονται στο πλαίσιό του. Θεματικά, αφορά άτομα που κάνουν transition, ή που κατανοούν και εκφράζουν την αίσθηση του εαυτού τους με κάποιον μη τυπικό τρόπο. Εξίσου σημαντικά, αφορά την ανάπτυξη κριτικής και γνώσης σχετικά με τις κοινωνικές δομές και διαδικασίες μέσα από τρανς οπτικές. Αμφισβητεί την cis ταυτότητα ως το προεπιλεγμένο πλαίσιο για την κατανόηση του κοινωνικού κόσμου.
Είστε μία από τις ακαδημαϊκούς που συνέβαλαν στη διαμόρφωση των τρανς σπουδών. Κοιτάζοντας πίσω, ποιες εμπειρίες της ζωής σας σας οδήγησαν σε αυτό το ακαδημαϊκό πεδίο;
Ήμουν από εκείνα τα παιδιά που από πολύ νωρίς γνώριζαν ότι υπάρχει μια ασυμφωνία προς την ταυτότητα φύλου μου. Αυτή η βασική κατανόηση ή αντίληψη του εαυτού – το «WTF» του να είσαι τρανς – βρίσκεται στη βάση όλων των διανοητικών και φιλοσοφικών (ακόμη και πνευματικών) ερωτημάτων που τροφοδότησαν μια θεμελιώδη περιέργεια για τη φύση της ύπαρξης και τη θέση μου μέσα σε αυτήν. Η κοινωνική εμπειρία του να ζεις με μια αόρατη ταυτότητα πριν το transition, καθώς και η κοινωνική εμπειρία της τρανσφοβικής διάκρισης μετά το transition, αποτελούν κεντρικά στοιχεία του τρόπου με τον οποίο σκέφτομαι και κινούμαι μέσα στον κόσμο.
Φανταζόσασταν ότι οι τρανς σπουδές θα εξελίσσονταν σε ένα ακαδημαϊκό πεδίο ή έμοιαζαν περισσότερο με μια παρέμβαση απέναντι στον θεσμικό αποκλεισμό και την αορατότητα;
Αυτά τα δύο δεν είναι διακριτά στο μυαλό μου. Στις αρχές της δεκαετίας του 1990, όταν άρχισα να εργάζομαι σε αυτόν τον τομέα, ήμουν πολύ στενά συνδεδεμένη με μια εκδοχή της κουήρ και της φεμινιστικής θεωρίας που αναδυόταν στην περιοχή του Κόλπου του Σαν Φρανσίσκο, ιδιαίτερα στο Berkeley και το Santa Cruz – στο πλαίσιο του «theory in the flesh» από τον φεμινισμό των Chicana, τις φεμινιστικές σπουδές επιστήμης και τεχνολογίας, τις ψυχαναλυτικές προσεγγίσεις στη σεξουαλική και έμφυλη ταυτότητα, το «Posttranssexual Manifesto» της Sandy Stone, καθώς και τα πρώτα βήματα του ακαδημαϊκού κουήρ περιοδικού κουήρ GLQ. Έβλεπα την τρανς εμπειρία ως έναν ακόμη τρόπο άσκησης κριτικής στην ετεροπατριαρχία, ως μία ακόμη γραμμή επίθεσης, παράλληλα με τις κριτικές που προέρχονταν από οπτικές, οι οποίες διαμορφώνονταν με αφετηρία τον σεξουαλικό προσανατολισμό ή τη γυναικεία ενσώματη εμπειρία. Με την πάροδο του χρόνου, άρχισα να δυσανασχετώ ολοένα και περισσότερο με την επίμονη cis-κανονικότητα (cisnormativity) που χαρακτήριζε μεγάλο μέρος της κουήρ και της φεμινιστικής έρευνας, και αφιέρωσα περισσότερη προσπάθεια στη δημιουργία ενός έργου που να έχει τα τρανς ζητήματα στο επίκεντρό του. Αντιλαμβάνομαι τις τρανς σπουδές ως κάτι αντίστοιχο με την κριτική των κουήρ μη λευκών κοινοτήτων ή με την κουήρ crip προσέγγιση. Κάποιες φορές οι τρανς σπουδές επικαλύπτονται με την κουήρ και τη φεμινιστική έρευνα, κάποιες φορές διατυπώνουν μια τεκμηριωμένη κριτική απέναντί τους και κάποιες άλλες ακολουθούν τη δική τους αυτόνομη πορεία.
Μετακινείστε ανάμεσα στην ακαδημαϊκή έρευνα, την κινηματογραφική παραγωγή και τον ακτιβισμό. Πώς αυτά τα διαφορετικά «έργα» έχουν επηρεάσει το ένα το άλλο;
Λοιπόν, όπως ανέφερα παραπάνω, οι ίδιες επίμονες ανησυχίες σχετικά με το τι σημαίνει να είσαι ένα τρανς άτομο σαν και μένα στον κόσμο, είναι αυτές που τροφοδοτούν όλες τις περιέργειές μου. Όταν ολοκλήρωνα το διδακτορικό μου στην Ιστορία των ΗΠΑ το 1991-92 και ταυτόχρονα προχωρούσα με το transition μου, αντιμετώπισα σε πολύ μεγάλο βαθμό εργασιακές διακρίσεις. Έχω αποκαλέσει τα χρόνια μεταξύ 1991 και 1998, όταν άρχισα να λαμβάνω κάποια θεσμική υποστήριξη για το είδος της δουλειάς που κάνω, μια «επταετή απλήρωτη ειδικότητα στις πειραματικές τρανς σπουδές». Ή, όπως το έχω περιγράψει αλλιώς, «disemployed». Έτσι, από τη μία πλευρά, είχα μια πραγματική ανάγκη να εξασφαλίσω ένα εισόδημα με κάθε αναγκαίο τρόπο, σε συνδυασμό με τον περιορισμό ότι γινόμουν αντιληπτή, πάνω απ’ όλα, ως τρανς άτομο, κάτι που τείνει να επισκιάζει οτιδήποτε άλλο είσαι ή μπορείς να κάνεις στα μάτια των άλλων. Έχω πει κάποιες φορές ότι η μοναδική διαθέσιμη δουλειά για τις τρανς γυναίκες είναι να βρουν έναν τρόπο να κάνουν άλλους ανθρώπους να τις πληρώνουν, επειδή είναι τρανς γυναίκες. Προσπάθησα λοιπόν να βρω όσο το δυνατόν περισσότερους τρόπους, και όλοι αυτοί περιλάμβαναν το να δημιουργώ ευκαιρίες για τον εαυτό μου. Από την άλλη πλευρά, είχα μεγάλη ελευθερία να εξερευνήσω πολλά διαφορετικά ενδιαφέροντα, επειδή κανείς δεν είχε προσδοκίες από εμένα και δεν είχα τίποτα να χάσω. Όταν έφτασα σε εκείνο το σημείο της ζωής μου, όπου γνώριζα ότι απλώς έπρεπε να προχωρήσω με το transition μου, ανεξάρτητα από το κόστος που θα είχε για μένα, το έκανα έχοντας μια πραγματικά έντονη επίγνωση των αδικιών που αναγκάζονται να αντιμετωπίζουν τα τρανς άτομα. Έτσι ορκίστηκα ότι η ζωή μου θα ήταν αφιερωμένη στο «να αλλάξω το φύλο» (changing gender), όχι μόνο το προσωπικό, αλλά και τον τρόπο με τον οποίο το φύλο γίνεται κατανοητό σε κοινωνικό επίπεδο, καθώς και στο να προσπαθήσω να διευρύνω το πεδίο δυνατοτήτων ζωής για άλλα τρανς άτομα, είτε πληρωνόμουν για αυτή τη δουλειά είτε όχι. Τις περισσότερες φορές, δεν πληρωνόμουν. Έτσι, απλώς άρχισα να κάνω πράγματα που με ενδιέφεραν, που ήθελα να μάθω ή για τα οποία είχα εκπαιδευτεί, προκειμένου να επιδιώξω αυτόν τον μεγάλο στόχο του «να αλλάξω το φύλο». Ασχολήθηκα με την ιστορία της κοινότητας και την αρχειοθέτηση, έγραψα ακαδημαϊκά άρθρα αλλά και πιο δημοσιογραφικά κείμενα και έργα που απευθύνονταν στο ευρύτερο κοινό και την ποπ κουλτούρα, έμαθα να δημιουργώ ντοκιμαντέρ, πειραματίστηκα με το προφορικό performance (spoken-word performance), τα ψηφιακά μέσα και τη δημιουργική μη μυθοπλαστική γραφή, και δίδαξα κατά διαστήματα ως μέρος της ακαδημαϊκής επισφάλειας. Συμμετείχα σε ακτιβιστικές ομάδες, έκανα εργαστήρια εκπαίδευσης και κατάρτισης, άρχισα να μιλώ σε πανεπιστήμια, καθώς και σε επιχειρήσεις και οργανισμούς. Ο ακτιβισμός, η ακαδημαϊκή κοινότητα και οι τέχνες ήταν οι τρεις βασικοί τομείς που περιλάμβαναν τα είδη εργασίας που έκανα τη δεκαετία του 1990. (Αλλά έκανα πολλά άλλα πράγματα για να βγάλω χρήματα. Οδήγησα ταξί, εργάστηκα ως επαγγελματίας dom, δούλεψα σε ένα μαγαζί με είδη για κινκ και φετίχ, έκανα τηλεμάρκετινγκ, πήγαινα από πόρτα σε πόρτα συγκεντρώνοντας χρήματα για ένα κέντρο υποστήριξης ατόμων που έχουν βιαστεί, είχα μια μερικής απασχόλησης δουλειά στη διοικητική υποστήριξη μιας ΜΚΟ και έλαβα κάποιες μικρές επιχορηγήσεις για να εργαστώ πάνω στην ιστορία του AIDS.) Με την πάροδο του χρόνου, όλα όσα έκανα για την επιβίωσή μου, αλλά και από πάθος και για πολιτικούς λόγους, άρχισαν κάπως να συνδυάζονται. Κατάφερα να αποκτήσω μια πραγματική θέση εργασίας ως διευθύντρια των ΛΟΑΤΚ αρχείων στο Σαν Φρανσίσκο· εξασφάλισα χρηματοδότηση για να δημιουργήσω μια επιτυχημένη ταινία βασισμένη στην ιστορική μου έρευνα σχετικά με μια τότε ελάχιστα γνωστή εξέγερση κατά της αστυνομίας στο Σαν Φρανσίσκο το 1966, την οποία καθοδήγησαν τρανς άτομα· άρχισα να αμείβομαι περισσότερο για τη συγγραφή μου. Και τελικά, βασισμένες στη δουλειά που είχα κάνει επί δεκαπέντε χρόνια μέχρι τότε, άρχισα να λαμβάνω προτάσεις για θέσεις στο πανεπιστήμιο με δυνατότητα μονιμοποίησης. Ήμουν χαρούμενη που εργαζόμουν στην ακαδημία για τα επόμενα δεκαπέντε χρόνια, όπου είχα την ευκαιρία να εκπαιδεύσω μεταπτυχιακ@ φοιτητ@ και να προσλάβω καθηγητ@ στις τρανς σπουδές, να ξεκινήσω περιοδικά και συνέδρια και να διευθύνω ένα ερευνητικό ινστιτούτο. Και τώρα είμαι χαρούμενη που έχω συνταξιοδοτηθεί και μπορώ να επιστρέψω στο να κάνω πολλά άλλα πράγματα που με ενδιαφέρουν, που αγαπώ και που βρίσκω διασκεδαστικά.
Από τότε που ξεκινήσατε το έργο σας, πώς αντιλαμβάνεστε τις αλλαγές που αφορούν τα τρανς δικαιώματα και τις σχετικές πολιτικές;
Υπήρξε ένα κύμα διάρκειας 30 ετών, το οποίο ξεκινά στον απόηχο της κρίσης του AIDS και των μεγάλων γεωπολιτικών αλλαγών στην παγκόσμια τάξη πραγμάτων, με την κατάρρευση της Σοβιετικής Ένωσης και το τέλος του Ψυχρού Πολέμου, και ολοκληρώνεται με την άνοδο φασιστικών, εθνοεθνικιστικών και μεταφιλελεύθερων κυβερνήσεων στις Ηνωμένες Πολιτείες και τη Δυτική Ευρώπη κατά τη δεκαετία του 2020. Η ενήλικη επαγγελματική μου ζωή συνέπεσε με αυτό το κύμα. Αυτό το κύμα συνέπεσε επίσης με την επέκταση και στη συνέχεια τη συρρίκνωση μιας νεοφιλελεύθερης καπιταλιστικής παγκόσμιας τάξης, η οποία ήταν απολύτως πρόθυμη να αγκαλιάσει τα τρανς ζητήματα ως μέρος μιας ευρύτερης στρατηγικής διαχείρισης του πληθυσμού και στη συνέχεια εξίσου πρόθυμη να εγκαταλείψει τα τρανς άτομα, όταν η κατάσταση δεν τους βόλευε. Για πολλά χρόνια, τα πράγματα φάνηκαν να βελτιώνονται κάπως για πολλά τρανς άτομα, παρόλο που η πρόοδος ήταν πάντοτε άνισα κατανεμημένη και ωφέλησε περισσότερο το τμήμα της κοινότητας που βρισκόταν ήδη σε πιο προνομιακή θέση. Και τώρα τα πράγματα σίγουρα χειροτερεύουν. Βρισκόμαστε σε μια περίοδο οπισθοδρόμησης, κατά την οποία πολλά από τα κεκτημένα των προηγούμενων δεκαετιών έχουν εξαλειφθεί, και τα τρανς άτομα γίνονται στόχος πολιτικών επιθέσεων με νέους τρόπους.
Σε όλες τις ΗΠΑ, στην Ευρώπη, αλλά και σε άλλα μέρη του κόσμου, παρατηρούμε μια αναζωπύρωση των αντί-τρανς πολιτικών, όπως προαναφέρατε. Πώς ερμηνεύετε αυτή τη στιγμή ιστορικά; Τη βλέπετε ως κάτι νέο ή ως μέρος ενός ευρύτερου ιστορικού μοτίβου;
Είναι κάτι νέο στον βαθμό που τα τρανς άτομα ως ομάδα έχουν πλέον γίνει ένας συγκεκριμένος στόχος, αλλά η στοχοποίηση μειονοτήτων που λειτουργούν ως αποδιοπομπαίοι τράγοι και οι τακτικές που χρησιμοποιούνται για την καταπίεσή τους αποτελούν μέρος ενός πολύ γνώριμου εγχειριδίου. Βλέπω την έξαρση της αντί-τρανς πολιτικής ως μια σκόπιμη στρατηγική που χρησιμοποιείται από εχθρικούς παράγοντες για τη χειραγώγηση της κοινής γνώμης για άλλους σκοπούς – τουλάχιστον έτσι λειτουργεί στις ΗΠΑ. Όπως για παράδειγμα, η εκλογική νίκη ή η χρήση της ως επιχείρημα για την προώθηση νέων νόμων, πολιτικών, διοικητικών διαδικασιών και δικαστικών αποφάσεων, οι οποίες δεν έχουν απαραίτητα να κάνουν με τα τρανς ζητήματα καθαυτά. Ζητήματα όπως η αναπαραγωγική υγεία, ο ομόφυλος γάμος και οι οικογένειες, τα εργασιακά δικαιώματα. Λειτουργεί απλά καλά ως μια μορφή διχασμού. Αλλά πέρα από αυτό, υπάρχει ένας πραγματικός ηθικός πανικός και μια οπισθοδρόμηση, κάπως όπως ο αντικομουνιστικός «Κόκκινος Τρόμος» (Red Scare) της δεκαετίας του 1950, όπου η τρανς υπόσταση εκδιώκεται από τη δημόσια ζωή και ωθείται στο περιθώριο. Και μέσα σε αυτές τις δύο εξελίξεις – την πρώτη κυνική, τη δεύτερη αφελή – υπάρχει ένα τρίτο σύνολο παραγόντων: οι πραγματικοί πιστοί, οι χριστιανοί εθνικιστές και οι φασίστες, οι οποίοι πράγματι μισούν τα τρανς άτομα για ιδεολογικούς λόγους και στρέφονται εναντίον μας με πολύ σκόπιμους και βίαιους τρόπους. Για παράδειγμα, αναπτύσσουν αντί-τρανς θέσεις ως μέρος της ευρύτερης αμερικανικής στρατηγικής κατά της τρομοκρατίας, επινοώντας κάτι που αποκαλείται «βίαιος εξτρεμισμός επηρεασμένος από την τρανς ιδεολογία» (transgender-ideology influenced violent extremism – TIVE), ο οποίος συνδέεται με μυθοπλαστικές εκδοχές του «antifa» (σαν να πρόκειται για ένα συντονισμένο κίνημα με διεθνή δίκτυα χρηματοδότησης, αντί για σε μεγάλο βαθμό αυτόνομες μικρές ομάδες ανθρώπων που απλώς τυχαίνει να μοιράζονται τις ίδιες αντιφασιστικές και αντικαπιταλιστικές ευαισθησίες, καθώς και το ίδιο σύνολο εργαλείων διαμαρτυρίας και αντίστασης). Μόλις πρόσφατα, περισσότερα από 22 άτομα κατηγορήθηκαν ή καταδικάστηκαν για συνωμοσία με σκοπό τη βλάβη πρακτόρων της ICE στις εγκαταστάσεις κράτησης Prairieland στο Τέξας, συμπεριλαμβανομένων ανθρώπων που δεν ήταν καν παρόντες στις διαμαρτυρίες εκεί, απλώς επειδή τύπωσαν και διένειμαν zines σχετικά με το πώς να παρακολουθεί κάποιο άτομο τις δραστηριότητες της ICE, πώς να συμμετέχει σε νόμιμες μορφές διαμαρτυρίας και πώς να πραγματοποιεί πράξεις πολιτικής ανυπακοής με ασφάλεια, επειδή φορούσαν μαύρα ή επειδή ανήκαν σε μια λέσχη ανάγνωσης που ονομαζόταν Emma Goldman Book Club. Πέντε από αυτά τα 22 άτομα είναι τρανς. Και ορισμένα από αυτά έχουν καταδικαστεί σε ποινές φυλάκισης 30, 50, ακόμη και 100 ετών. Ουσιαστικά είναι πολιτικά κρατούμενα. Και ο δικαστής που τα καταδίκασε δήλωσε ότι επέβαλε τις αυστηρότερες δυνατές ποινές για να στείλει ένα μήνυμα σε άλλα άτομα που συμμερίζονταν την αναρχική τους ιδεολογία. Η συμμετοχή πολιτικά καταπιεσμένων τρανς ατόμων σε έργα διαμαρτυρίας και αντίστασης χρησιμοποιείται ως όπλο, ώστε να ενταθεί το επίπεδο καταστολής που βλέπουμε σήμερα εδώ.
Τα τελευταία χρόνια, έχουμε επίσης παρατηρήσει την άνοδο του TERF ή του λεγόμενου «κριτικού ως προς το φύλο» κινήματος. Πώς εξηγείτε αυτή τη δημόσια μετατόπιση πολλών «φεμινιστικών» κύκλων προς την ακροδεξιά και την τρανσφοβία;
Δεν το βλέπω στην πραγματικότητα ως μετατόπιση. Αυτές οι εκδοχές του φεμινισμού υπάρχουν ήδη από τη δεκαετία του 1970· απλώς έχουν βρει ένα ευρύτερο κοινό στο πλαίσιο της ανόδου του φασισμού και του εθνοεθνικισμού. Ιστορικά, ο «κριτικός ως προς το φύλο» λόγος προήλθε από συγκεκριμένους κύκλους του λεσβιακού διαχωριστικού φεμινισμού και από εκεί εξαπλώθηκε, αρχίζοντας από τη δεκαετία του 1990, σε ρωμαιοκαθολικά, ανατολικά ορθόδοξα και ευαγγελικά χριστιανικά δίκτυα που αντιτίθενται σε πράγματα τα οποία συνέδεαν με τη κοσμική νεωτερικότητα (όπως η άμβλωση και ο γάμος μεταξύ ατόμων του ίδιου φύλου, καθώς και η λεγόμενη καταστροφή της οικογένειας και των «παραδοσιακών αξιών»). Παρά τις διαφορές τους (όσον αφορά τη λεσβιακή ταυτότητα ή τις αντιδραστικές μορφές θρησκείας), μοιράζονται μια φοβία εξαφάνισης —τον φόβο ότι η ύπαρξη ενός συγκεκριμένου είδους ανθρώπου (ενός τρανς ατόμου, ενός μουσουλμάνου, ενός Εβραίου, ενός μετανάστη) σημαίνει ότι η δική τους ζωή θα καταστραφεί ή ότι θα αντικατασταθεί. Η μεγαλύτερη ομοιότητα που βλέπω ανάμεσα στις φεμινιστικές και στις αντί-φεμινιστικές εκδοχές της αντί-τρανς και της αντί-gender ρητορικής έχει να κάνει με τις φαντασιακές αντιλήψεις γύρω από τον χώρο και την ασφάλεια. Υπάρχει μια κοινή αντίληψη ότι «ασφάλεια» σημαίνει να διαθέτεις ένα ασφαλές κομμάτι εδάφους, το οποίο καταλαμβάνεται αποκλειστικά από την ομάδα στην οποία ανήκεις, το οποίο διαθέτει καλά φυλασσόμενα σύνορα και ισχυρές αστυνομικές εξουσίες, και ότι δικαιούσαι να ενεργείς βίαια ή κατασταλτικά απέναντι στη μειονοτική ομάδα, την οποία θεωρείς απειλητική και διαταρακτική παρουσία. Η ίδια φαντασιακή αντίληψη για τον χώρο και την ασφάλεια διαμορφώνει πολιτικές που αφορούν τον αποκλεισμό των τρανς γυναικών από τις δημόσιες γυναικείες τουαλέτες, την απομάκρυνση μεταναστών ή την κατοχή της Παλαιστίνης.
Ας φέρουμε στη συζήτησή μας κάτι που μας είπε το Judith Butler σε μια πρόσφατη συνέντευξη. Συγκεκριμένα, είπε ότι, προκειμένου να απαντήσουμε και να αποδομήσουμε τα τρανσφοβικά (TERF) επιχειρήματα, θα πρέπει να έχουμε ανοιχτή καρδιά και να διαμορφώνουμε υπομονετικούς διαλόγους. Πώς θα το σχολιάζατε αυτό;
Σε μεγάλο βαθμό, συμφωνώ. Όχι ότι πιστεύω ότι θα πρέπει να ανεχόμαστε τις τρανσφοβικές ανοησίες ή να παγιδευόμαστε σε αγώνες καταπίεσης και να διαφωνούμε για το ποιο είναι το πιο ευάλωτο και βρίσκεται σε μεγαλύτερο κίνδυνο. Αλλά πιστεύω ότι μεγάλο μέρος του λεγόμενου TERFισμού έχει τις ρίζες του σε cis εκδοχές της δυσφορίας φύλου, οι οποίες προκύπτουν από τη μη συναινετική εμπειρία του μισογυνισμού ή από τη σεξουαλική κακοποίηση και τον βιασμό, και ότι είναι απολύτως κατανοητό πως επιθυμούν χώρους θεραπείας και κοινότητας που τους επιτρέπουν να αισθάνονται δυνατές και να ξεφεύγουν από τις προσδοκίες του να αποτελούν το «δεύτερο φύλο» (“second sex”) σε έναν ετεροπατριαρχικό κόσμο. Το πρόβλημα είναι υπαρκτό. Η λύση είναι που είναι λανθασμένη – όπως συμβαίνει με το Ισραήλ. Ο αντισημιτισμός είναι υπαρκτός, οι ιστορίες διώξεων και γενοκτονίας είναι υπαρκτές, αλλά η απάντηση δεν είναι μια αποικία εποίκων που αναπαράγει για άλλους την ιστορική βία που κάποιος έχει βιώσει. Έτσι, αισθάνομαι ότι η αναγνώριση του πόνου που προφανώς βιώνουν οι TERF, ενώ ταυτόχρονα τους δείχνεις τη διαφορά σου από τα φαντάσματα που φοβούνται, μπορεί να συμβάλει στην εξεύρεση μιας λύσης για να προχωρήσουμε μπροστά. Όπως λέω στο νέο μου βιβλίο «Changing Gender», ίσως να μην υπάρχει κοινό έδαφος να βρούμε, αλλά ίσως υπάρχει μια κοινή απουσία εδάφους στην οποία μπορούμε όλα να βυθιστούμε, ώστε να αναδυθούμε ξανά μαζί ως κάτι νέο. Δεν πιστεύω ότι η τρέχουσα σύγκρουση μπορεί πραγματικά να επιλυθεί χωρίς να σπάσουν τα συναισθηματικά μοτίβα που μας κρατούν στη θέση μας και χωρίς να δημιουργηθούν νέες κοινωνικές διευθετήσεις και νέες μορφές υποκειμενικότητας. Πιστεύω ότι αυτό ακριβώς είναι το είδος μετασχηματιστικού έργου που κάνουν τα τρανς άτομα για χάρη της δικής τους επιβίωσης στη ζωή τους. Χρειάζεται να διδάξουμε στους άλλους ανθρώπους ότι αυτή η δυνατότητα υπάρχει και μέσα τους. Εξυπηρετεί τα δικά μας συμφέροντα να αφήνουμε χώρο για αυτή τη μετασχηματιστική εργασία στους άλλους, ακόμη κι αν αυτό περιλαμβάνει την αντιμετώπιση μεγάλου πόνου, οργής, αρνητικών συναισθημάτων και δυσλειτουργικών τρόπων προσπάθειας να νιώσει κάποιο ασφάλεια. Μπορούμε να διατηρούμε τη δική μας θέση σε αυτές τις συναντήσεις, να μην ανεχόμαστε καμία κακοποίηση, χωρίς να υποτάσσουμε τις ανάγκες μας στις δικές τους.
Επιστρέφοντας για άλλη μια φορά στις τρανς σπουδές, η έρευνα συχνά επικεντρώνεται στη βορειοαμερικανική εμπειρία. Τι μπορούν να μάθουν τα ερευνητά από άλλα τοπικά πλαίσια, όπως η Ελλάδα;
Νομίζω ότι, για διάφορους λόγους που σχετίζονται με τη νεοφιλελεύθερη πολιτική οικονομία της δεκαετίας του 1990, το τρανς κοινωνικό κίνημα που διαμορφώθηκε εκείνη την περίοδο, καθώς και τον ρόλο του πανεπιστημίου και της ανώτατης εκπαίδευσης στην παραγωγή ειδικών γνώσεων για τη διατήρηση της αμερικανικής αυτοκρατορίας και του φυλετικού καπιταλισμού, οι Ηνωμένες Πολιτείες ήταν απλώς ένας σχετικά καλά χρηματοδοτούμενος χώρος για την ανάπτυξη έργου στις τρανς σπουδές για μερικές δεκαετίες. Βλέπω την ανάπτυξη πεδίων όπως οι τρανς σπουδές (και άλλων διεπιστημονικών πεδίων που επικεντρώνονται στο σώμα και την ταυτότητα, όπως οι γυναικείες σπουδές, οι εθνοτικές σπουδές, οι σπουδές αναπηρίας κ.λπ.) όχι ως χώρους θεσμικής ενσωμάτωσης εξεγερτικών κοινωνικών κινημάτων, αλλά μάλλον ως χώρους, όπου αυτοί οι κοινωνικοί αγώνες συνεχίζονται μέσω της εξειδικευμένης εργασίας της παραγωγής γνώσης και της παιδαγωγικής, καθώς και μέσω του μετασχηματισμού των ίδιων των θεσμών και του ποιο έχει πρόσβαση σε αυτούς τους προνομιακούς χώρους της ακαδημαϊκής κοινότητας. Είδα μεγάλο μέρος της δουλειάς μου σε αυτούς τους χώρους απλώς ως μια προσπάθεια μετακίνησης πόρων προς πληθυσμούς που μπορούσαν να τους αξιοποιήσουν, όχι ως προσπάθεια να κωδικοποιήσω το τι πίστευα ότι θα έπρεπε να είναι οι «τρανς σπουδές». Αλλά αυτοί οι χώροι και αυτοί οι πόροι τώρα κλείνουν. Αυτό που με ενδιαφέρει περισσότερο αυτές τις μέρες είναι η ενίσχυση παρα-ακαδημαϊκών μορφών έρευνας, διδασκαλίας, μάθησης και δημιουργίας κόσμων, οι οποίες υπάρχουν πέρα από τους θεσμούς της ανώτατης εκπαίδευσης. Σχολεία ελευθερίας, ουσιαστικά, που καλύπτουν εκπαιδευτικές ανάγκες, οι οποίες διαφορετικά θα παρέμεναν ακάλυπτες. Νομίζω ότι υπάρχουν στην πραγματικότητα πολύ συναρπαστικές δυνατότητες που μπορούν να προκύψουν από την καταστροφή που βιώνουν τόσο τρανς ακαδημαϊκ@, που αναγκάζονται ή επιθυμούν να εγκαταλείψουν τις ΗΠΑ, επειδή το ίδρυμά τους έκλεισε, το τμήμα τους διαλύθηκε, η χρηματοδότησή τους αποσύρθηκε, το πεδίο εξειδίκευσής τους ποινικοποιήθηκε, απολύθηκαν για πολιτικό λόγο ή δεν αισθάνονται ότι τα ίδια ή τα μέλη της οικογένειάς τους είναι ασφαλή απέναντι στη σωματική ή πολιτική βία. Πιστεύω ότι, αν μπορέσουμε να δημιουργήσουμε κόμβους και δίκτυα μέσω των οποίων η τρανς γνώση θα κυκλοφορεί ανάμεσα στις ΗΠΑ και αλλού, αυτό θα βοηθήσει να περιφερειοποιηθούν οι αμερικανοκεντρικές εκδοχές των τρανς σπουδών, ενώ ταυτόχρονα θα μεταφέρει το είδος του (ελλείψει καλύτερου όρου) ανθρώπινου κεφαλαίου που διαθέτουν ορισμένα τρανς ακαδημαϊκ@ σε χώρους όπου μπορεί να κινητοποιηθεί για ανάγκες διαφορετικές από την απλή αναπαραγωγή της ακαδημίας, όπως υπήρχε στις ΗΠΑ μέχρι πρόσφατα. Νομίζω ότι ο συνδυασμός όσων είναι γνωστά αλλού σχετικά με την άσκηση κριτικής τρανς έρευνας εκτός ακαδημαϊκών θεσμών με όσα έχουν επιτευχθεί μέσω της άσκησης κριτικού τρανς έργου με θεσμική υποστήριξη, μπορεί να αποτελέσει μέρος μιας «εξέγερσης των γνώσεων», για να παραφράσω τον Foucault, όπου η ακατέργαστη γνώση του αγώνα συνδυάζεται με τη λεπτομερή ανάλυση της μάχης. Σε προσωπικό επίπεδο, έχω γοητευτεί ιδιαίτερα από όσα έχω δει στην Ελλάδα. Πολλά πράγματα είναι αρκετά δύσκολα ή έχουν υπάρξει δύσκολα —ο συνδυασμός θρησκευτικής και κοσμικής εκπαίδευσης του κράτους στο ίδιο υπουργείο παιδείας, οι κληρονομιές της δικτατορίας και της φασιστικής διακυβέρνησης, η οικονομική κρίση, το γεγονός ότι βρίσκεται στα «μπλε σύνορα» της λεγόμενης μεταναστευτικής κρίσης. Και όμως, αυτό που αντιλαμβάνομαι περισσότερο στην Ελλάδα αυτή τη στιγμή δεν είναι η απόγνωση, η θλίψη ή η παράλυση, όπως πιστεύω ότι είναι χαρακτηριστικό στις ΗΠΑ αυτή τη στιγμή για όσα από εμάς βρισκόμαστε στην αριστερά. Φυσικά, οι άνθρωποι κινητοποιούνται και βρίσκουν τρόπους να αντισταθούν· είχαμε ακόμη και νίκες, όπως στους δρόμους της Μινεάπολης, όπου αναγκάσαμε την ICE να υποχωρήσει και να αλλάξει τακτικές, τουλάχιστον προς το παρόν. Αλλά η κυρίαρχη αίσθηση είναι ότι μας κατακλύζει ο ρυθμός και ο όγκος της αλλαγής, καθώς και η καταστροφή της κοινωνίας των πολιτών και των φιλελεύθερων μορφών διακυβέρνησης. Στην Ελλάδα αισθάνομαι κάτι διαφορετικό. Υπάρχει λιγότερος πανικός και περισσότερα συναισθήματα ενθουσιασμού και δυνατοτήτων που είναι προσανατολισμένα προς τον κόσμο που θέλουμε να έρθει, αντί προς εκείνον που θρηνούμε, επειδή τον χάσαμε. Νιώθω μεγάλη έλξη προς το να συμμετέχω σε αυτό ή, τουλάχιστον, να μαθαίνω από παραδείγματα στην Ελλάδα που μπορώ να πάρω μαζί μου αλλού.
Πρόσφατα βρεθήκατε στη Λέσβο για το Theros Academy. Ποιες αναμνήσεις κρατάτε από τη συμμετοχή σας και τη διαμονή σας στο νησί;
Είναι ένα τόσο όμορφα φυσικό μέρος και επίσης αγαπώ το κολύμπι στο Αιγαίο. Υπάρχει εκεί μια υπέροχη κοινότητα ατόμων που βρίσκουν το ένα το άλλο και έχω δημιουργήσει κάποιες πολύ καλές φιλίες. Και για να επιστρέψω στην προηγούμενη ερώτησή σου σχετικά με τις ανοιχτές καρδιές και τους υπομονετικούς διαλόγους, υπάρχουν ευκαιρίες στην Ερεσό, λόγω του μικρού της μεγέθους σε συνδυασμό με την πυκνότητα και την πολυπλοκότητα των γυναικείων/λεσβιακών/queer/transφεμινιστικών/πολιτικών κοινοτήτων, αλλά και της κοινότητας των ντόπιων κατοίκων του νησιού, να γίνονται ειλικρινείς και ουσιαστικές συζητήσεις για δύσκολα ζητήματα που αλλού μοιάζουν πιο αδύνατες. Εκεί θυμάμαι διαρκώς τον θεωρητικός Felix Guattari και τη διατύπωση αυτού που ο ίδιος ονόμασε μεσοκλίμακα (meso-scale). Απομακρύνθηκε από τη λακανική ψυχανάλυση, επειδή η εστίαση στο ατομικό υποκείμενο ήταν υπερβολικά περιορισμένη, αλλά απέρριψε επίσης τις μαρξιστικές ιδέες ως μια ολιστική επιστήμη της κοινωνίας σε παγκόσμιο επίπεδο, επειδή ήταν υπερβολικά μεγάλες· προτιμούσε τη δημιουργία «συλλογικών συναρθρώσεων εκφοράς» στη μεσαία κλίμακα, όπως η ριζοσπαστική κλινική που ίδρυσε στη La Borde, όπου οι κοινωνικές δομές και σχέσεις μπορούσαν να αλλάξουν με τρόπους που συνέβαλλαν στη δημιουργία νέων υποκειμενικοτήτων. Σαν ένα εργαστήριο. Βλέπω την Ερεσό, και αυτό που προσπαθεί να κάνει εκεί το Theros Academy, ως ένα εργαστήριο για συλλογικό πειραματισμό πάνω στην τρανσφεμινιστική πρακτική.
Τι μπορούμε να κερδίσουμε ενσωματώνοντας τοπικές εμπειρίες στην παραγωγή γνώσης και στον ακτιβισμό διεθνώς;
Έχουμε έναν κόσμο να κερδίσουμε και τίποτα να χάσουμε πέρα από τις αλυσίδες μας.
Για να ολοκληρώσουμε, πολλά τρανς άτομα αισθάνονται αυτή τη στιγμή αβεβαιότητα για το μέλλον τους. Ποιο μήνυμα θα θέλατε να τους στείλετε; Τι μαθήματα μπορούμε να αντλήσουμε από προηγούμενες ιστορικές περιόδους εχθρότητας απέναντι στα τρανς άτομα;
Βρείτε το ένα το άλλο. Κρατηθείτε το ένα από το άλλο. Φροντίστε το ένα το άλλο. Δημιουργήστε τους δικούς σας χώρους όσο το δυνατόν περισσότερο, ενώ ταυτόχρονα να βρίσκετε τους καλύτερους τρόπους να κινείστε δημόσια με όποιους τρόπους εξακολουθούν να είναι διαθέσιμοι. Να γνωρίζετε ότι είστε αυτό που λέτε ότι είστε, αυτό που είστε για την αγαπημένη σας κοινότητα, και όχι αυτό που σας λέει ότι είστε το κράτος, ο νόμος, η κοινωνία, η επιστήμη ή η θρησκεία. Όταν γνωρίζετε τον εαυτό σας, όλα τα υπόλοιπα δεν είναι τίποτα περισσότερο από αναγνώριση ή άρνηση της αναγνώρισης. Βρείτε την αναπαλλοτρίωτη ελευθερία μέσα στο ίδιο σας το μυαλό και την καρδιά σας. Όταν γνωρίζετε ότι είστε ελεύθερα, το μόνο που μπορεί να κάνει ο εχθρός είναι να περιορίσει τις κινήσεις σας και τις ευκαιρίες ζωής σας, να σας φυλακίσει, να σας σκοτώσει – αλλά δεν μπορεί να σας κάνει ανελεύθερα. Ζήστε μέσα σε αυτή τη δύναμη και εκδηλώστε την. Μπορώ να πω, ως ένα μεγαλύτερο σε ηλικία άτομο, ότι γνωρίζω πως οι εποχές πριν από τα τελευταία περίπου 30 χρόνια ήταν δυνατό να βιωθούν και να επιβιωθούν από πολλά από εμάς, αν και όχι χωρίς συνέπειες και τραύματα. Γνωρίζω ότι η νεότερη γενιά και οι γενιές που θα έρθουν μπορούν να βρουν αυτή την ίδια δύναμη μέσα τους. Κάποια πράγματα που ήταν δυνατά στο πρόσφατο παρελθόν δεν θα είναι πλέον δυνατά στο κοντινό μέλλον, και κάποια δεν είναι πλέον δυνατά ήδη τώρα. Αλλά τα τρανς άτομα συνεχίζουν να υπάρχουν και θα συνεχίσουν να υπάρχουν όσο υπάρχουν άνθρωποι πάνω σε αυτή τη γη, επειδή αποτελούμε έναν πιθανό τρόπο ύπαρξης των ανθρώπων. Θα υπάρχουν τρανς άτομα σε όποιο μέλλον κι αν έρθει. Η δουλειά μας είναι να ζούμε τις ζωές μας σήμερα, ολοκληρωμένα και με δύναμη, μέσα στην αγάπη και την οργή, και να αφήσουμε ένα ίχνος στην καταγραφή της εποχής μας που να τους λέει ότι ήμασταν εδώ και ότι δεν είναι μόνα.
