Αν και ο ιός των ανθρωπίνων θηλωμάτων (HPV) είναι εξαιρετικά συχνός, η έλλειψη ενημέρωσης και μια διάχυτη κουλτούρα εφησυχασμού αφήνουν πολλά κενά στη δημόσια υγεία.
Στη συνέντευξη που ακολουθεί, συζητάμε με τον ειδικό Λοιμωξιολόγο-Παθολόγο, Χαρίση Τότσικα*, για τη φύση του ιού αλλά και τη μεγάλη σημασία του εμβολιασμού στο πλαίσιο της πρόληψης.
Ας τα πάρουμε λίγο από την αρχή. Τι είναι ο HPV;
Ο HPV είναι μια μεγάλη οικογένεια ιών. Στη συντριπτική πλειονότητα των περιπτώσεων, η λοίμωξη είναι παροδική και υποχωρεί αυτόματα μέσα σε 1–2 χρόνια χωρίς συμπτώματα. Ένα μικρότερο, αλλά κλινικά σημαντικό, ποσοστό εμφανίζει εμμένουσα λοίμωξη, κυρίως από ογκογόνους τύπους υψηλού κινδύνου· αυτή η εμμένουσα λοίμωξη είναι ο βασικός μηχανισμός που μπορεί, με την πάροδο του χρόνου, να οδηγήσει σε προκαρκινικές αλλοιώσεις και καρκίνο. Ο HPV συνδέεται αιτιολογικά με τη μεγάλη πλειονότητα των περιστατικών καρκίνου του τραχήλου της μήτρας και με σημαντικό ποσοστό καρκίνων του πρωκτού, του πέους, του αιδοίου, του κόλπου και του στοματοφάρυγγα. Επομένως, δεν μιλάμε για έναν ομοιογενή ιό, αλλά για πολλούς τύπους, εκ των οποίων ορισμένοι είναι υψηλού ογκογόνου κινδύνου.
Πόσο μεταδοτικός θα λέγαμε ότι είναι ο HPV;
Ο HPV είναι εξαιρετικά συχνός και μεταδίδεται κυρίως μέσω στενής δερματικής και βλεννογονικής επαφής, ιδίως κατά τη σεξουαλική επαφή. Τα επιδημιολογικά δεδομένα δείχνουν ότι σχεδόν όλοι οι σεξουαλικά ενεργοί άνθρωποι θα εκτεθούν σε κάποιον τύπο HPV κάποια στιγμή στη ζωή τους. Η μετάδοση δεν περιορίζεται αποκλειστικά στα γεννητικά όργανα, καθώς ο ιός μπορεί να αφορά και άλλες ανατομικές περιοχές, όπως η πρωκτογεννητική χώρα και ο στοματοφάρυγγας. Επομένως, όταν λέμε ότι είναι «πολύ μεταδοτικός», εννοούμε ότι η πιθανότητα έκθεσης στη διάρκεια της ζωής είναι ιδιαίτερα υψηλή.
Eίναι πιθανό πάρα πολλοί άνθρωποι να είναι φορείς, απλώς να μην έχουν μπει σε μία διαδικασία διάγνωσης;
Ακριβώς. Πολλοί άνθρωποι μπορεί να φέρουν τον ιό χωρίς να έχουν συμπτώματα ή χωρίς να έχει τεθεί διάγνωση, ιδιαίτερα όταν η λοίμωξη είναι υποκλινική. Αυτό έχει ιδιαίτερη σημασία, γιατί η απουσία συμπτωμάτων δεν σημαίνει απουσία μετάδοσης. Σήμερα γνωρίζουμε ότι η ασυμπτωματική φορεία δεν αφορά αποκλειστικά ένα φύλο· μπορεί να παρατηρηθεί σε διαφορετικές ανατομικές περιοχές, όπως ο τράχηλος, ο κόλπος, το πέος, ο πρωκτός και ο στοματοφάρυγγας. Συνεπώς, κάθε στενή επαφή βλεννογόνου ή δέρματος με μολυσμένη περιοχή μπορεί να είναι δυνητικά μεταδοτική. Σε κλινικά περιβάλλοντα όπου γίνεται αντιμετώπιση βλαβών, τηρούνται και ειδικά μέτρα προφύλαξης λόγω πιθανής έκθεσης σε αερόλυμα κατά ορισμένες επεμβατικές πράξεις.
Ποια άτομα είναι περισσότερο ευαίσθητα;
Μεγαλύτερο κίνδυνο για εμμένουσα λοίμωξη και ταχύτερη εξέλιξη βλαβών έχουν τα άτομα με ανοσοκαταστολή, συμπεριλαμβανομένων των ατόμων που ζουν με HIV ή λαμβάνουν ανοσοκατασταλτική αγωγή. Γι’ αυτό οι ομάδες αυτές αντιμετωπίζονται με ιδιαίτερη προληπτική εγρήγορση. Παράλληλα, ο εμβολιασμός έχει τη μέγιστη αποτελεσματικότητα όταν γίνεται πριν από την έναρξη της σεξουαλικής ζωής, δηλαδή πριν από πιθανή έκθεση στους τύπους του ιού που καλύπτει το εμβόλιο.
Ποιος είναι ο πιο αποτελεσματικός τρόπος αντιμετώπισης του ΗPV;
Στην περίπτωση του HPV, ο αποτελεσματικότερος τρόπος αντιμετώπισης σε επίπεδο δημόσιας υγείας είναι η πρόληψη. Κεντρικός πυλώνας της πρόληψης είναι ο εμβολιασμός, ιδίως πριν από την έκθεση στον ιό. Η μεγαλύτερη ωφέλεια καταγράφεται όταν ο εμβολιασμός γίνεται σε μικρές ηλικίες, συνήθως από 9 έως 14 ετών, πριν από την έναρξη της σεξουαλικής δραστηριότητας. Με αυτόν τον τρόπο μειώνεται σημαντικά ο κίνδυνος επίμονης λοίμωξης, προκαρκινικών αλλοιώσεων και, μακροπρόθεσμα, HPV-σχετιζόμενων καρκίνων. Σε πληθυσμιακό επίπεδο, η υψηλή εμβολιαστική κάλυψη μπορεί να μειώσει δραστικά την κυκλοφορία των πιο ογκογόνων τύπων του ιού.
Οπότε μιλάμε για υψηλή αποτελεσματικότητα του εμβολίου.
Ναι, η αποτελεσματικότητα είναι υψηλή, ιδιαίτερα όταν το εμβόλιο χορηγείται πριν από την έκθεση στον ιό. Τα διαθέσιμα δεδομένα δείχνουν ισχυρή προστασία έναντι των HPV τύπων που περιλαμβάνονται στο εμβόλιο, με μεγάλη μείωση των εμμενουσών λοιμώξεων και των προκαρκινικών αλλοιώσεων. Επιπλέον, η μέχρι σήμερα παρακολούθηση δείχνει μακρά διάρκεια προστασίας, χωρίς σαφή ένδειξη κλινικά σημαντικής εξασθένησης της ανοσίας στα πρώτα πολλά χρόνια μετά τον εμβολιασμό.
Χαρίσης Τότσικας
Πέρα από τα νέα άτομα ηλικίας 9-11 ετών, υπάρχει σύσταση από το Εθνικό Πρόγραμμα Εμβολιασμού και σε γυναίκες και άνδρες ηλικίας 18-45 ετών που ανήκουν σε ειδικές ομάδες αυξημένου κινδύνου. Μάλιστα, οι άνδρες που κάνουν σεξ με άλλους άνδρες (MSM) συγκαταλέγονται στις ομάδες αυτές. Δεν είναι λίγο στιγματιστικό αυτό;
Η ιατρική δεν στιγματίζει· σε αυτή την περίπτωση έρχεται να προφυλάξει. Και το κάνει με βάση τα επιδημιολογικά δεδομένα και την αρχή της στοχευμένης πρόληψης. Αυτό σημαίνει ότι δίνουμε προτεραιότητα σε άτομα και ομάδες με τεκμηριωμένα αυξημένο κίνδυνο έκθεσης, εμμένουσας λοίμωξης ή HPV-σχετιζόμενης νόσου, ώστε να επιτευχθεί το μεγαλύτερο δυνατό όφελος για την υγεία τους. Ιδανικά, η πρόσβαση στον εμβολιασμό θα ήταν καθολική. Όταν όμως οι πολιτικές δημόσιας υγείας θέτουν προτεραιότητες, αυτές οφείλουν να βασίζονται στον τεκμηριωμένο κίνδυνο και στην αναμενόμενη αποτελεσματικότητα της παρέμβασης — όχι σε κοινωνικές προκαταλήψεις. Με αυτή την έννοια, η στόχευση ομάδων αυξημένου κινδύνου αποτελεί μέτρο προστασίας και όχι έκφραση στιγματισμού.
Μπορεί ένα άτομο που έχει εκτεθεί στον ιό να κάνει το εμβόλιο;
Πρόκειται πράγματι για σημαντική ερώτηση. Το εμβόλιο δεν θεραπεύει μια ήδη εγκατεστημένη HPV λοίμωξη ούτε εκριζώνει τον ιό που έχει ήδη αποκτηθεί. Μπορεί, όμως, να προστατεύσει από άλλους τύπους του HPV που περιλαμβάνονται στο εμβόλιο και στους οποίους το άτομο δεν έχει ακόμη εκτεθεί. Για τον λόγο αυτό, ο εμβολιασμός μπορεί να εξακολουθεί να έχει όφελος και μετά από προηγούμενη έκθεση, αν και το όφελος είναι κατά κανόνα μικρότερο σε σύγκριση με τον εμβολιασμό πριν από την έναρξη της σεξουαλικής δραστηριότητας. Για ηλικίες 27–45 ετών, σε αρκετές κατευθυντήριες οδηγίες προτείνεται εξατομικευμένη ιατρική εκτίμηση, καθώς το πιθανό όφελος εξαρτάται από τον κίνδυνο νέας έκθεσης και το ιστορικό του ατόμου. Πέραν αυτών των ηλικιών, τα δεδομένα είναι σαφώς πιο περιορισμένα.
Ας μιλήσουμε λίγο πιο συγκεκριμένα για το εμβόλιο που είναι αυτή τη στιγμή διαθέσιμο.
Το διαθέσιμο εννεαδύναμο εμβόλιο προστατεύει από εννέα τύπους HPV: δύο χαμηλού κινδύνου που σχετίζονται κυρίως με κονδυλώματα και επτά υψηλού κινδύνου που ευθύνονται για περίπου το 90% των καρκίνων του τραχήλου της μήτρας. Σε σχέση με τα παλαιότερα εμβόλια, προσφέρει ευρύτερη κάλυψη έναντι επιπλέον ογκογόνων τύπων και, συνεπώς, δυνητικά μεγαλύτερο προληπτικό όφελος.
Υπάρχουν, όμως, παρενέργειες;
Κάθε εμβόλιο αξιολογείται εκτενώς πριν από την έγκρισή του και συνεχίζει να παρακολουθείται και μετά την κυκλοφορία του. Για το HPV εμβόλιο διαθέτουμε πλέον πολυετή δεδομένα από κλινικές μελέτες και προγράμματα φαρμακοεπαγρύπνησης, τα οποία υποστηρίζουν ότι πρόκειται για εμβόλιο με πολύ καλό προφίλ ασφάλειας. Οι συχνότερες ανεπιθύμητες ενέργειες είναι ήπιες και παροδικές, όπως πόνος, ερυθρότητα ή οίδημα στο σημείο της ένεσης, κεφαλαλγία ή παροδική αδιαθεσία. Σοβαρές ανεπιθύμητες ενέργειες είναι σπάνιες και δεν έχει τεκμηριωθεί αυξημένος κίνδυνος σοβαρών προβλημάτων υγείας σε επίπεδο πληθυσμού από τον εμβολιασμό. Συνεπώς, η σχέση οφέλους–κινδύνου είναι σαφώς υπέρ του εμβολιασμού.
Πώς μπορεί να έχει κάποιο άτομο πρόσβαση στο εμβόλιο του ΗPV αυτή τη στιγμή;
Η πρόσβαση στο εμβόλιο εξαρτάται από το ισχύον εθνικό πρόγραμμα εμβολιασμού, την ηλικία και το αν το άτομο ανήκει σε ομάδα αυξημένου κινδύνου. Στην πράξη, η συνταγογράφηση και η αποζημίωση καθορίζονται από τις εκάστοτε εθνικές οδηγίες, γι’ αυτό απαιτείται ενημέρωση από γιατρό ή φαρμακοποιό με βάση τα τρέχοντα δεδομένα. Σε κάθε περίπτωση, η ιατρική αξιολόγηση βοηθά να διευκρινιστεί αν υπάρχει ένδειξη εμβολιασμού και ποιο είναι το πιθανό όφελος για το συγκεκριμένο άτομο.
Θεωρείτε πως ο κόσμος είναι ενημερωμένος επαρκώς για το συγκεκριμένο εμβόλιο;
Όχι, καθόλου.
Γιατί πιστεύετε ότι συμβαίνει αυτό;
Υπάρχει, ευρύτερα, μια κουλτούρα εφησυχασμού γύρω από τα ζητήματα υγείας — όχι μόνο στη δική μας κοινωνία, αλλά πιθανόν και σε ευρωπαϊκό επίπεδο. Συχνά αντιμετωπίζουμε πολλά θέματα ως λυμένα ή αυτονόητα, την ώρα που τα δεδομένα δείχνουν το αντίθετο. Βλέπουμε, για παράδειγμα, αύξηση λοιμώξεων όπως η σύφιλη, η γονόρροια και τα χλαμύδια, δηλαδή νοσημάτων που πολλοί πίστεψαν ότι ανήκουν στο παρελθόν. Στην πραγματικότητα, όμως, η υποχώρησή τους δεν είναι δεδομένη όταν απουσιάζει η πρόληψη. Και ακριβώς εκεί βρίσκεται το κρίσιμο σημείο: η πρόληψη είναι αυτή που μπορεί πραγματικά να μας πάει μπροστά.
Υπάρχουν, ωστόσο, ποσοστά που να καταγράφουν τα αποτελέσματα του εμβολίου σε σχέση με τον HPV;
Ναι, για παράδειγμα η Αγγλία, όπου τα δεδομένα από το εθνικό πρόγραμμα εμβολιασμού δείχνουν πολύ μεγάλη μείωση των HPV-σχετιζόμενων προκαρκινικών αλλοιώσεων και του καρκίνου του τραχήλου της μήτρας. Με τη συνέχιση του καθολικού εμβολιασμού σε συνδυασμό με τον προσυμπτωματικό έλεγχο, η χώρα θεωρείται ότι μπορεί να φτάσει στην εξάλειψη του καρκίνου του τραχήλου ως προβλήματος δημόσιας υγείας τις επόμενες δεκαετίες
Σε σχέση με τους καρκίνους που συνδέονται με τον HPV;
Βεβαίως. Στον καρκίνο του τραχήλου της μήτρας γνωρίζουμε ότι σχεδόν όλα τα περιστατικά συνδέονται αιτιολογικά με εμμένουσα λοίμωξη από HPV υψηλού κινδύνου, δηλαδή με μια λοίμωξη που μεταδίδεται κυρίως σεξουαλικά. Αντίστοιχα, στους άνδρες που κάνουν σεξ με άνδρες (MSM), ιδίως όταν συνυπάρχει ανοσοκαταστολή ή HIV, ο κίνδυνος για HPV-σχετιζόμενη νόσο και καρκίνο του πρωκτού είναι αυξημένος.
Και μιας και μιλάμε για την πρόληψη και τη σημασία της, θα ήθελα και ένα σχόλιο γύρω από τη σημασία της (ορθής και συμπεριληπτικής) σεξουαλικής διαπαιδαγώγησης.
Η σεξουαλική διαπαιδαγώγηση πρέπει να μας βοηθά να κατανοούμε καλύτερα τους κινδύνους που μπορεί να κρύβει μια απροφύλακτη και χωρίς υπευθυνότητα σεξουαλική επαφή. Ταυτόχρονα, όμως, ο ρόλος της δεν είναι μόνο να προειδοποιεί, αλλά και να δείχνει πώς η σεξουαλική ζωή μπορεί να είναι ασφαλής, συνειδητή και απολαυστική, χωρίς κινδύνους — όχι μόνο για το ίδιο το άτομο, αλλά και για τη δημόσια υγεία συνολικά.
*Phd, Λοιμωξιολόγος- Παθολόγος, Επιμελητής Α’, Ε’ Παθολογική κλινική- Μονάδα Λοιμώξεων, ΓΝΑ “Ο Ευαγγελισμός”, Αθήνα
