ΛΟΑΤΚΙ+ μνήμη στις πόλεις του Ρίο ντε Τζανέιρο και του Σάο Πάολο 

Σήμερα είναι εύκολο να συναντήσουμε, σε διάφορα μέρη των μεγάλων πόλεων της Βραζιλίας, χώρους σχεδιασμένους για να εξυπηρετούν το ΛΟΑΤΚΙ+ κοινό, είτε πρόκειται για χώρους ψυχαγωγίας είτε κοινωνικής υποστήριξης, πράγμα που δεν ίσχυε τις προηγούμενες δεκαετίες.

Οι χώροι της πόλης που άρχισαν να αποκτούν τη δική τους ταυτότητα μέσα από τον τρόπο με τον οποίο χρησιμοποιούνταν, εμφανίστηκαν καθώς αυτές οι κοινωνικές ομάδες, μεταξύ των οποίων και η ΛΟΑΤΚΙ+ κοινότητα, αναζητούσαν άλλες, «περιθωριακές»  μορφές ύπαρξης και έκφρασης, είτε σεξουαλικής είτε άλλου είδους. 

Δεν αποτελεί έκπληξη το γεγονός ότι, αυτοί οι χώροι ενώ δεν είχαν αρχικά σχεδιαστεί για εκείνες τις ομάδες, απέκτησαν μια νέα μορφή μέσα από την περιθωριακή κατάληψη και τις εναλλακτικές χρήσεις τους. Και όλα αυτά μέσα στην αναπόφευκτη ανάγκη των ανθρώπων να αναζητούν χώρους όπου μπορούν να συνδεθούν με άλλους, ώστε οι διαφορετικές τους ταυτότητες να μπορούν να εκφραστούν.

Αυτοί και άλλοι προβληματισμοί διαμόρφωσαν τις σκέψεις που αποτέλεσαν την αφετηρία μιας προπτυχιακής διπλωματικής εργασίας το 2020, στη Σχολή Αρχιτεκτονικής και Πολεοδομίας του Σάο Πάολο. Η μελέτη επιδίωξε να κατανοήσει πώς εξελισσόταν η κοινωνικότητα και ιδιαίτερα η κουήρ κοινωνικότητα στις δύο μεγαλύτερες πόλεις της χώρας, μέσα από το πρίσμα του «Lampião da Esquina», μιας ανατρεπτικής εφημερίδας που εκδιδόταν από το 1978 έως το 1981.

Με αυτόν τον τρόπο, η μελέτη επιδιώκει να συμβάλλει στη διαμόρφωση της ΛΟΑΤ μνήμης στους αστικούς χώρους, αναλύοντας άρθρα που επικεντρώνονταν στην πόλη και βάζοντάς μας έτσι σε μια ατμόσφαιρα αγώνων για δικαιώματα, διεκδίκησης του δημόσιου χώρου και ανάδυσης μιας προοπτικής για το μέλλον αυτών των «μειονοτήτων».

Το Σάο Πάολο και το Ρίο ντε Τζανέιρο γνώρισαν μια τεράστια άνθηση της κουήρ κουλτούρας στα τέλη της δεκαετίας του 1970 και στις αρχές της δεκαετίας του 1980. Ήταν μια περίοδος κατά την οποία παρατηρήθηκε έκρηξη της εμφάνισης χώρων που είτε απευθύνονταν στο συγκεκριμένο κοινό είτε καταλαμβάνονταν και χρησιμοποιούνταν από αυτό: γωνίες δρόμων, μπαρ, νυχτερινά κέντρα, εργοτάξια, στενά, χαμηλός φωτισμός, σκοτάδι, φόβος, επιθυμία, χρωματιστά φώτα, δυνατή μουσική, φωνές, τρέξιμο, κρυψώνες, διακριτικότητα και η ανάγκη να ρισκάρει κανείς για να μπορεί να ζει πραγματικά.

Οι δημόσιοι και ιδιωτικοί χώροι έγιναν σημεία συνάντησης μιας ΛΟΑΤ κοινότητας που τώρα άρχιζε να εκφράζει τις επιθυμίες της πιο ανοιχτά και με λιγότερο φόβο, καθώς η στρατιωτική δικτατορία άρχιζε να χαλαρώνει και ενισχυόταν η συλλογική επιθυμία για ανταλλαγή πληροφοριών σχετικά με τις ταυτότητές τους. 

Χώροι που ιστορικά συνδέθηκαν με την παρουσία και την κοινωνικότητα της ΛΟΑΤ κοινότητας στη χώρα, όπως το Largo do Arouche, η Vieira de Carvalho, η Rego Freitas, η Praça Dom José Gaspar, η Galeria Metrópole και η Rua Augusta στο Σάο Πάολο, καθώς και η Cinelândia, η Praça Tiradentes, η Copacabana και η Madureira στο Ρίο ντε Τζανέιρο, άρχισαν να καταλαμβάνονται από ΛΟΑΤ πληθυσμό, κυρίως από γκέι άνδρες και τρανς άτομα, ήδη από τα τέλη της δεκαετίας του 1960.

Στις περιοχές αυτές βρίσκονταν επίσης ιδιωτικοί χώροι που επισκέπτονταν συχνά αυτές οι ομάδες. Ενώ υπήρχαν και συνέχιζαν να λειτουργούν χώροι που απευθύνονταν επισήμως στη ΛΟΑΤ κοινότητα, υπήρχαν πολλοί άλλοι που ανέτρεπαν τον αρχικό τους σκοπό και «καταλαμβάνονταν» από κουήρ άτομα.

Σε αυτούς περιλαμβάνονταν κινηματογράφοι, οι οποίοι κατά την περίοδο της παρακμής τους έγιναν χώροι για τα ΛΟΑΤ, δημόσιοι χώροι που μερικές φορές βρίσκονταν υπό ανακαίνιση ή πλατείες που εξυπηρετούσαν έναν σκοπό κατά τη διάρκεια της ημέρας και έναν άλλο τη νύχτα, καθώς και δημόσιες τουαλέτες, όπου, ανάμεσα στη μία σύντομη στάση και την άλλη, πραγματοποιούνταν συναντήσεις για ερωτική αναζήτηση.

Αυτοί οι χώροι εμφανίζονταν και εξαφανίζονταν, καταλαμβάνονταν και εγκαταλείπονταν, βρίσκονταν εδώ σήμερα και αύριο αλλού. Ήταν διαρκώς υπό τον έλεγχο των αρχών της εποχής ή περίμεναν την ολοκλήρωση κάποιων κατασκευαστικών εργασιών.

Η εφημερίδα «Lampião da Esquina» αποτέλεσε έναν παράγοντα που, μέσα από τη δράση του, επιδίωξε να συμβάλει στη δημιουργία μιας πιο ισότιμης κοινωνίας, και να λειτουργήσει ως μια θεμελιώδης πλατφόρμα για τη διαμόρφωση ενός κοινωνικού τοπίου, όπου η ορατότητα δεν θα καθοριζόταν αποκλειστικά από την κυρίαρχη ηθική τάξη.

Αυτό το όραμα εξακολουθεί να είναι απαραίτητο και συνεχίζει να βρίσκει απήχηση. Από τις αρχές του 2021, η έκθεση στο «Instituto Moreira Salles» στο Σάο Πάολο, αφιερωμένη στη φωτογράφο Μανταλένα Σβαρτς, με τίτλο «Οι Μεταμορφώσεις: τρανς και καλλιτέχνες του drag στο Σάο Πάολο της δεκαετίας του 1970», αποτυπώνει την παρουσία αυτών των ταυτοτήτων που αμφισβητούν τα καθιερωμένα πρότυπα.

Μέσα από την επιμέλεια και τον σχεδιασμό της έκθεσης, η οποία οργανώνεται όχι μόνο γύρω από φωτογραφίες, αλλά και γύρω από έναν χάρτη της πόλης, η έκθεση τοποθετεί στον αστικό χώρο και αναδεικνύει τις ιστορικά περιθωριοποιημένες ταυτότητες και τη συμβολή τους στην πόλη του Σάο Πάολο.

Έτσι αναγνωρίζεται και κατοχυρώνεται η παρουσία του ΛΟΑΤ πληθυσμού στην πόλη, πενήντα χρόνια μετά το εγχείρημα της «Lampião da Esquina». Από τη στιγμή που η ιστορία τους χαρτογραφείται και γίνεται γνωστή, εντάσσεται σε μια καταγεγραμμένη, γραπτή μνήμη που μπορεί να αναζητηθεί και να μελετηθεί. Μια ζωντανή, παρούσα ΛΟΑΤ μνήμη της πόλης, που γεννήθηκε μέσα από πραγματικότητες οι οποίες για χρόνια παρέμεναν αόρατες.

«Θεέ μου, λύτρωσέ μας από την επέλαση των γκέι», μια φράση που καταγράφηκε σε ένα από τα τεύχη της εφημερίδας «Lampião», αντιπροσωπεύει ένα παρελθόν τόσο πρόσφατο που ταυτόχρονα μοιάζει τόσο μακρινό.

Μια εποχή σκοτεινή με ορισμένους τρόπους, αλλά γεμάτη από μια λαχτάρα για ελευθερία, για ενδυνάμωση της κουήρ κοινότητας και για μια προοπτική αλλαγής, μέσα από την οποία διαμορφώνεται η συλλογική ΛΟΑΤ μνήμη της πόλης.