Κάθε χρόνο, στις 21 Οκτωβρίου, η διεθνής κοινότητα τιμά τη Διεθνή Ημέρα Δράσης για την Αποπαθολογικοποίηση των Τρανς Ταυτοτήτων. Πρόκειται για μια ημέρα ευαισθητοποίησης, αλλά και πολιτικής διεκδίκησης. Μια ημέρα που μας υπενθυμίζει ότι η ταυτότητα φύλου δεν είναι ασθένεια, δεν είναι διαταραχή και δεν είναι ζήτημα προς «διόρθωση», αλλά αναπόσπαστο στοιχείο της ανθρώπινης διαφορετικότητας.
Γράφει η Άννα Απέργη Κωνσταντινίδη *
Η αποπαθολογικοποίηση των τρανς ταυτοτήτων, αποτελεί πρωτίστως ζήτημα ανθρωπίνων δικαιωμάτων, ισότητας ενώπιον του νόμου και σεβασμού της ανθρώπινης αξιοπρέπειας. Αποτελεί την αναγνώριση ότι κανένα τρανς πρόσωπο δεν μπορεί να χαρακτηρίζεται ως «ψυχικά ασθενή», λόγω της ταυτότητας ή της έκφρασης φύλου του.
Το 2018 ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας δημοσίευσε την 11η αναθεώρηση της Διεθνούς Ταξινόμησης Νοσημάτων (ICD-11), προχωρώντας σε μία από τις σημαντικότερες αλλαγές των τελευταίων δεκαετιών ως προς την αντιμετώπιση των τρανς και φυλοδιαφορετικών ανθρώπων. Στο νέο ταξινομητικό πλαίσιο, οι κατηγορίες που αφορούν τις τρανς ταυτότητες αφαιρέθηκαν από το κεφάλαιο των «Ψυχικών και Συμπεριφορικών Διαταραχών» και μεταφέρθηκαν σε ξεχωριστό κεφάλαιο που αφορά συνθήκες σχετιζόμενες με τη σεξουαλική υγεία. Ο ΠΟΥ αναγνώρισε ρητά ότι οι τρανς ταυτότητες δεν αποτελούν μορφή ψυχικής νόσου και ότι η προηγούμενη ταξινόμηση συνέβαλλε στον κοινωνικό στιγματισμό και στις διακρίσεις.
Η συγκεκριμένη μεταβολή δεν έγινε ούτε για συμβολικούς λόγους, ούτε και για την προώθηση της όποιας «woke» ατζέντας. Ο ίδιος ο ΠΟΥ έχει επισημάνει, ότι η μεταφορά της «ασυμφωνίας φύλου» εκτός του κεφαλαίου των ψυχικών διαταραχών αποτυπώνει τη σύγχρονη επιστημονική γνώση και ταυτόχρονα διασφαλίζει τη συνέχιση της πρόσβασης των τρανς προσώπων σε υπηρεσίες υγείας και ασφαλιστική κάλυψη όπου αυτές απαιτούνται.
Το ICD-11 εγκρίθηκε από τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας τον Ιούνιο του 2018 και τέθηκε διεθνώς σε υποχρεωτική ισχύ την 1η Ιανουαρίου 2022.
Σύμφωνα με την Ύπατη Αρμοστεία των Ηνωμένων Εθνών για τα Ανθρώπινα Δικαιώματα, το δικαίωμα στην υγεία περιλαμβάνει όχι μόνο την πρόσβαση σε έγκαιρη, ποιοτική και κατάλληλη υγειονομική περίθαλψη, αλλά και τους ευρύτερους κοινωνικούς και περιβαλλοντικούς παράγοντες που καθορίζουν την υγεία, όπως η ασφαλής στέγαση, η επαρκής τροφή και το καθαρό νερό, ένα υγιές περιβάλλον και η πρόσβαση σε αξιόπιστη πληροφόρηση για ζητήματα υγείας.
Υπό αυτό το πρίσμα, η αποπαθολογικοποίηση των τρανς ταυτοτήτων, αποτελεί προϋπόθεση για την ουσιαστική απόλαυση του δικαιώματος στην υγεία. Όσο η ταυτότητα φύλου αντιμετωπίζεται θεσμικά ως παθολογία, τα τρανς και φυλοδιαφορετικά άτομα εξακολουθούν να έρχονται αντιμέτωπα με εμπόδια στην πρόσβαση σε υπηρεσίες υγείας, με προκαταλήψεις από επαγγελματίες, με διακρίσεις στην ασφαλιστική κάλυψη και με ένα σύστημα που συχνά τα αναγκάζει να αποδείξουν την ύπαρξή τους μέσα από ψυχιατρικές γνωματεύσεις και περιττές διαδικασίες ελέγχου.
Η υγεία, σύμφωνα με το διεθνές δίκαιο ανθρωπίνων δικαιωμάτων, οφείλει να είναι διαθέσιμη, προσβάσιμη, αποδεκτή και ποιοτική για όλες και όλους, χωρίς αποκλεισμούς. Η διατήρηση απαρχαιωμένων αντιλήψεων που εξακολουθούν να συνδέουν την τρανς ταυτότητα με την ψυχική ασθένεια υπονομεύει ακριβώς αυτές τις θεμελιώδεις αρχές και έρχεται σε αντίθεση με όλες τις σύγχρονες κατευθύνσεις που έχουν δώσει διεθνείς οργανισμοί.
Η πορεία προς την αποπαθολογικοποίηση δεν αποτελεί μόνο θέση του ΠΟΥ. Το Συμβούλιο της Ευρώπης, ήδη από το 2015, κάλεσε τα κράτη-μέλη να αναθεωρήσουν τις εθνικές κατηγοριοποιήσεις νοσημάτων και να διασφαλίσουν ότι τα τρανς πρόσωπα δεν θα θεωρούνται ή θα αντιμετωπίζονται ως ψυχικά ασθενή, διατηρώντας παράλληλα την πρόσβαση στις απαραίτητες υπηρεσίες υγείας χωρίς στιγματισμό.
Επίσης, μετά την υιοθέτηση του ICD-11, η τότε Επίτροπος Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων του Συμβουλίου της Ευρώπης, Dunja Mijatovic, χαιρέτισε την αφαίρεση της «διαταραχής ταυτότητας φύλου» από τον κατάλογο των ψυχικών ασθενειών, επισημαίνοντας ότι η παθολογικοποίηση των τρανς ανθρώπων χρησιμοποιήθηκε επί δεκαετίες για να δικαιολογήσει σοβαρές παραβιάσεις δικαιωμάτων, αποκλεισμούς, εξαναγκαστικές ψυχιατρικές αξιολογήσεις και άλλες καταχρηστικές πρακτικές.
Παρά τις διεθνείς αυτές εξελίξεις, η ελληνική έννομη τάξη εξακολουθεί να παρουσιάζει σοβαρές ασυμβατότητες με τα σύγχρονα επιστημονικά δεδομένα και τις διεθνείς υποχρεώσεις της χώρας.
Η μη ενσωμάτωση του ICD-11, έχει ως αποτέλεσμα να εξακολουθούν να υφίστανται σε επιμέρους κανονιστικά κείμενα, διοικητικές πρακτικές και θεσμικά πλαίσια αναφορές που αντιμετωπίζουν την τρανς κατάσταση ως ψυχιατρική διαταραχή. Οι συνέπειες αυτής της καθυστέρησης, επηρεάζουν άμεσα την πρόσβαση στην εργασία, στην υγεία, στην εκπαίδευση, στην κοινωνική ασφάλιση και, τελικά, στην ίδια την ισότιμη συμμετοχή των τρανς συνανθρώπων μας στην κοινωνική ζωή.
Το ότι η Πολιτεία εξακολουθεί να διατηρεί παρωχημένες ταξινομήσεις που η διεθνής επιστημονική κοινότητα έχει ήδη εγκαταλείψει, αποτελεί ξεκάθαρο κρατικό, θεσμικό στιγματισμό.
Η Εθνική Επιτροπή για τα Δικαιώματα του Ανθρώπου (ΕΕΔΑ), ως το ανώτατο ανεξάρτητο συμβουλευτικό όργανο της Πολιτείας για τα ανθρώπινα δικαιώματα, έχει επανειλημμένα επισημάνει τις πολλαπλές διακρίσεις που υφίστανται τα τρανς πρόσωπα στην Ελλάδα και έχει καλέσει την Πολιτεία να λάβει ουσιαστικά μέτρα προστασίας τους.
Μεταξύ των συστάσεών της περιλαμβάνονται η πλήρης νομική αναγνώριση της ταυτότητας φύλου στη βάση του αυτοπροσδιορισμού, η ανεμπόδιστη πρόσβαση σε υπηρεσίες υγείας, η ασφαλιστική κάλυψη των υπηρεσιών επιβεβαίωσης φύλου, καθώς και η κατάργηση κάθε αντίληψης που αντιμετωπίζει τη διαφυλικότητα ως ψυχική πάθηση.
Η ΕΕΔΑ έχει καταστήσει σαφές ότι η προστασία των δικαιωμάτων των τρανς ανθρώπων δεν αποτελεί ειδικό ή δευτερεύον ζήτημα πολιτικής, αλλά βασική υποχρέωση ενός δημοκρατικού κράτους δικαίου.
Χαρακτηριστική επίσης είναι και η παρέμβαση του Συνηγόρου του Πολίτη, ο οποίος διαπίστωσε ότι η διατήρηση ρυθμίσεων οι οποίες κατατάσσουν τη διεμφυλικότητα στις ψυχικές παθήσεις, οδηγεί σε άμεσες διακρίσεις εις βάρος τρανς προσώπων, ιδίως ως προς την πρόσβαση στην εργασία. Ο Συνήγορος επεσήμανε ότι η διατήρηση τέτοιων προβλέψεων είναι ασύμβατη με τις σύγχρονες επιστημονικές εξελίξεις και συνιστά παραβίαση της αρχής της ίσης μεταχείρισης λόγω ταυτότητας φύλου.
Σήμερα λοιπόν, δεν υφίσταται κανένα επιστημονικό, νομικό ή πολιτικό επιχείρημα που να δικαιολογεί την καθυστέρηση της πλήρους ενσωμάτωσης του ICD-11 στην Ελλάδα.
Η κυβέρνηση οφείλει ανάμεσα σε όλα, να προχωρήσει άμεσα:
- στην πλήρη υιοθέτηση και εφαρμογή του ICD-11 σε όλο το δημόσιο σύστημα υγείας,
- στην αναθεώρηση κάθε νομοθετικής και κανονιστικής διάταξης που εξακολουθεί να αντιμετωπίζει την τρανς κατάσταση ως ψυχική διαταραχή,
- στην εκπαίδευση των επαγγελματιών υγείας με βάση τα νέα επιστημονικά δεδομένα,
- στη διασφάλιση καθολικής, ισότιμης και ασφαλιστικά καλυπτόμενης πρόσβασης σε υπηρεσίες επιβεβαίωσης φύλου, και
- στην εξάλειψη κάθε διοικητικού ή θεσμικού εμποδίου που συντηρεί τον στιγματισμό.
Η μη συμμόρφωση με τα πρότυπα του ΠΟΥ, τις συστάσεις της ΕΕΔΑ, τις παρεμβάσεις του Συνηγόρου του Πολίτη και τις κατευθύνσεις του Συμβουλίου της Ευρώπης συνιστά συνεχιζόμενη παραβίαση της αρχής της ισότητας, της ίσης μεταχείρισης και της υποχρέωσης της Πολιτείας να προστατεύει την ανθρώπινη αξιοπρέπεια.
Εν έτει 2026 και πάμε για το 2027, η συζήτηση δεν μπορεί να είναι αν τα τρανς άτομα είναι «ψυχικά ασθενείς», αλλά το γιατί η ελληνική Πολιτεία εξακολουθεί να μην συμμορφώνεται σε υποχρεώσεις που είναι υποχρεωμένη να ενσωματώσει. Η κυβέρνηση (και εν μέσω προεκλογικής περιόδου) οφείλει να δώσει πολλές εξηγήσεις.
*Η Άννα Απέργη Κωνσταντινίδη είναι Special Advisor/Trainer στο Diversity Charter Greece
