Σύμφωνα με την τελευταία έκθεση της ILGA Europe, η Ελλάδα είναι η χώρα με το μεγαλύτερο ποσοστό ΛΟΑΤΚΙ+ ατόμων που έχουν εκτεθεί σε «θεραπείες μεταστροφής» σε ολόκληρη την ΕΕ (με βάση τα δεδομένα της Υπηρεσίας Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης/FRA, όπως περιλαμβάνονται στην έρευνα LGBTIQ III του 2023).
*Από Orlando LGBT+
Η χώρα μας καταλαμβάνει αυτή την τραγική πρώτη θέση με σχεδόν 40% των ΛΟΑΤΚΙ+ ατόμων στη χώρα να έχει υποστεί τέτοιες «θεραπείες».
Ως «θεραπεία μεταστροφής» ορίζεται οποιαδήποτε παρέμβαση (ψυχοθεραπευτική, ψυχολογική, ιατρική, φαρμακευτική, συμπεριφορική, πνευματική/εκκλησιαστική κ.α.) που αποσκοπεί στην αλλαγή του σεξουαλικού προσανατολισμού ή/και της ταυτότητας φύλου ενός ατόμου. Υπεύθυνο άτομο αυτής της παρέμβασης μπορεί να είναι επαγγελματίας υγείας (γενικός ιατρός, παιδίατρος, ενδοκρινολόγος κ.α.), επαγγελματίας ψυχικής υγείας (ψυχίατρος, ψυχαναλυτής-τρια κ.α.), πνευματικός ή θρησκευτικός καθοδηγητής (π.χ. ιερέας), εναλλακτικός θεραπευτής-τρια κ.α.
Οι συνέπειές τους περιλαμβάνουν αισθήματα ενοχής και ντροπής, μίσος για τον εαυτό, κοινωνική απόσυρση, αίσθημα απανθρωποποίησης και κοροϊδίας, απώλεια εμπιστοσύνης και έκπτωση λειτουργικότητας στις διαπροσωπικές σχέσεις, κατάθλιψη, αυτοτραυματισμούς, αγχώδεις διαταραχές, προβληματική χρήση ουσιών και αυτοκτονικότητα -υπάρχει σχεδόν 30% πιθανότητα να προβεί σε απόπειρα αυτοκτονίας ένα νεαρό άτομο που έχει υποστεί αντίστοιχη ψευδοθεραπεία.
Τον Ιανουάριο του 2021 και για σχεδόν έναν χρόνο ο φορέας μας διενήργησε την πρώτη εθνική έρευνα για τις θεραπείες μεταστροφής στην Ελλάδα και ακολούθησε η ανεξάρτητη καμπάνια μας τίτλο «Η ταυτότητά σου δεν θέλει αλλαγή» με σκοπό να ενημερώσουμε για αυτές, για τα πλαίσια που διενεργούνται και τις πολλές διαφορετικές μορφές που μπορούν να πάρουν, και βέβαια για να απαιτήσουμε την καθολική τους απαγόρευση και ποινικοποίηση.
Είχε προηγηθεί (2020) η ανακήρυξή τους ως βασανιστήρια από το Διεθνές Συμβούλιο Αποκατάστασης Θυμάτων Βασανιστηρίων και η έκθεση της ανεξάρτητης εμπειρογνώμονα του ΟΗΕ που κάνει έκκληση για την παγκόσμια απαγόρευσή τους.
Τα αποτελέσματα της έρευνάς μας ήταν σοκαριστικά -αν και δυστυχώς δε μας προκάλεσαν έκπληξη:
– οι επαγγελματίες ψυχικής υγείας καταλάμβαναν την πρώτη θέση μεταξύ όσων διενεργούν θεραπείες μεταστροφής σε ποσοστό 52%
– ακολουθούσαν ιερείς/εξομολόγοι/μοναχοί/εκκλησιαστικοί λειτουργοί σε ποσοστό 24%
– καταγράφονται επίσης επαγγελματίες υγείας (9%) και
– εναλλακτικοί θεραπευτές και άτομα με διάφορες άλλες ιδιότητες (15%)
Οι «θεραπείες μεταστροφής» που περιγράφηκαν στο ποιοτικό τμήμα της έρευνας περιλάμβαναν από ψυχολογική βία μέχρι σωματική και σεξουαλική βία, με τις πρακτικές «επανόρθωσης» μέσω υπηρεσιών ψυχικής υγείας να είναι οι συχνότερες, ακολουθούσαν πρακτικές τιμωρίας και αποστέρησης ειδικά εντός θρησκευτικών πλαισίων, συμπεριφορικές πρακτικές ευαισθητοποίησης-απευαισθητοποίησης, ενώ καταγράφηκαν επίσης σεξουαλική παρενόχληση αλλά και «επανορθωτικός» βιασμός στο πλαίσιο θρησκευτικής κατήχησης.
Το 2022, στο πλαίσιο των προσπαθειών της πρώτης φάσης της διακυβέρνησης της Νέας Δημοκρατίας να ενισχύσει το φιλελεύθερο προφίλ της, αποφασίζεται η νομοθέτηση της απαγόρευσης των «θεραπειών μεταστροφής». Όντως η «απαγόρευση» ψηφίζεται αλλά στην πραγματικότητα η σχετική τροπολογία, σύντομη, ελλιπέστατη και με προβληματική διατύπωση, επιτρέπει και επίσημα τις «θεραπείες μεταστροφής» εφόσον τα άτομα που τις υπέστησαν είχαν «συναινέσει» σε αυτές, παρουσιάζοντας την επικίνδυνη αντίφαση κάποιο άτομο να έχει ουσιαστικά συναινέσει σε αποδεδειγμένα βλαπτικές και αντιεπιστημονικές πρακτικές που αποτελούν μορφή βασανισμού και έμφυλης βίας.
Τότε ο φορέας μας είχε επικρίνει την εν λόγω εργαλειακή προσέγγιση του Υπουργείου Υγείας και είχαμε προβλέψει ότι αυτή όχι μόνο δεν καταστέλλει αλλά δυνάμει ενισχύει τις σχετικές πρακτικές αφού τους δίνει ρητό νόμιμο τρόπο εφαρμογής -και ταυτόχρονα προβλέπαμε ότι είναι απίθανο να γίνει ουσιαστική χρήση της εν λόγω τροπολογίας και να δούμε σχετικές δικαστικές υποθέσεις να φτάνουν στα ελληνικά δικαστήρια.
Λίγα χρόνια μετά δυστυχώς επιβεβαιώνεται η δεινή εικόνα που φαινόταν κι από τότε ότι παρουσιάζει η χώρα μας στο ζήτημα αυτό.
Η έρευνα που διεξήγαμε αλλά και η κλινική μας εμπειρία πριν και μετά από αυτά τα δεδομένα δείχνει ότι ανήλικα και νεαρά ενήλικα ΛΟΑΤΚΙ+ άτομα βρίσκονται σε σταθερό κίνδυνο σοβαρής ψυχικής και σωματικής κακοποίησης στο πλαίσιο θεραπειών μεταστροφής.
Ταυτόχρονα από τότε έως σήμερα τα πράγματα είναι ακόμα χειρότερα για πολλά τρανς ανήλικα και νεαρά άτομα, αφού η ακροδεξιά στροφή στις ΗΠΑ και την Ευρώπη έχει ενισχύσει την οργάνωση επιστημονικών δικτύων και οργανώσεων εξαιρετικά συντηρητικών επαγγελματιών ψυχικής υγείας που απορρίπτουν την επιβεβαιωτική, μη κατευθυντική προσέγγιση στη δουλειά με τρανς άτομα και άτομα που διερευνούν το φύλο τους, η οποία στηρίζεται από τους μεγαλύτερους διεθνείς οργανισμούς υγείας και ψυχικής υγείας, και αντίθετα προωθούν δήθεν μετριοπαθείς, «διερευνητικές» προσεγγίσεις ως προς την ταυτότητα φύλου, οι οποίες στην πραγματικότητα συχνά οδηγούν σε θεραπείες μεταστροφής μέσω ψυχοθεραπείας. Τέτοια παραδείγματα επαγγελματιών δυστυχώς έχουμε και στην Ελλάδα, με την αρωγή κάποιων από τις μεγαλύτερες εταιρείες παιδοψυχιατρικής και ψυχανάλυσης στη χώρα. Τις συνέπειες όλων αυτών τις ξέρουμε καλά και τις βλέπουμε συχνά στα ιδιωτικά μας γραφεία αλλά και σε καταγγελίες που λαμβάνει ο φορέας μας.
Σήμερα γνωρίζουμε ότι η παρούσα κυβέρνηση δεν θέλει πλέον να συνδεθεί με την (ακόμα και εργαλειακή) υποστήριξη άλλων ΛΟΑΤΚΙ+ δικαιωμάτων, επομένως δεν περιμένουμε να αλλάξει ο ανεφάρμοστος και επικίνδυνος νόμος που η ίδια έφερε.
Ζητάμε όμως την επίμονη και συνεχή προσπάθεια από συναδέλφους/ισσες/α, επαγγελματίες ψυχοκοινωνικής στήριξης αλλά και το ευρύ κοινό να διαχυθούν οι έγκυρες πληροφορίες γύρω από τις «θεραπείες μεταστροφής» στην Ελλάδα και ειδικά γύρω από τους πιο ύπουλους, φαινομενικά μετριοπαθείς τρόπους που αυτές μπορεί να παρουσιάζονται και να εφαρμόζονται.
Τα αποτελέσματα της έρευνάς μας για τις εμπειρίες των ΛΟΑΤΚΙ+ ατόμων στην Ελλάδα είναι δυσβάσταχτα αλλά ενδεικτικά. Στο σάιτ μας (και στο γνωστό μέρος εδώ από κάτω) θα βρείτε την καινούρια, εμπλουτισμένη μας αναφορά για όλα τα ερευνητικά δεδομένα, μαζί με αποσπάσματα από μαρτυρίες όσων επέζησαν αυτών των πρακτικών.
Ενδεικτικά, ως προς τις συνέπειες που είχε αυτή η εμπειρία στη ζωή τους, μας λένε:
«Η ψυχολογία μου χειροτέρεψε πάρα πολύ μετά από τα συμβάντα αυτά. Είχα έντονα συμπτώματα κατάθλιψης και ήθελα να πεθάνω. Ένιωθα τόσο ντροπή και αηδία για τον εαυτό μου. Δεν άντεχα άλλο. Δεν θα ήμουν εδώ για να απαντήσω σε αυτό το ερωτηματολόγιο εάν δεν είχα στήριξη από φίλους.»
«Θεώρησα πράγματα για τον εαυτό μου που δεν ισχύουν και εν τελεί μου έκαναν πολύ κακό. Χρησιμοποίησα το ετεροκανονικό σεξ με αυτοκαταστροφικό τροπο προσπαθώντας να αποδείξω στον εαυτό μου ότι δεν είμαι ΛΟΑΤΚΙ+.»
«Ένιωσα σύγχυση ως προς τον πραγματικό μου εαυτό, θεώρησα πως πλέον δεν είμαι ομοφυλόφιλος κι ας ήξερα μέσα μου πως δεν ισχύει δεν ήθελα να το δω. Παντρεύτηκα με μια γυναίκα (…) Έγινε ένα κουκούλωμα, το οποίο και «έσκασε» μετά από μια δεκαετία, και ακόμα κάνω θεραπείες (πλέον στα 45) μήπως και καταφέρω να αποδεχτώ τον εαυτό μου στο σύνολό του. Έγινε ζημιά που επηρέασε συνολικά τη ζωή μου, καθώς και τη ζωή αγαπημένων μου ανθρώπων, όπως η σύζυγός μου.»
«Ένιωσα να χάνεται η ασφάλεια και η υποστήριξη που θα έπρεπε να προσφέρει κανονικά η ψυχοθεραπεία. Με έκανε να αμφισβητήσω ακόμα περισσότερο μία σεξουαλική ταυτότητα που ήδη δυσκολευόμουν να αποδεχτώ γεγονός επιδείνωσε σημαντικά την ποιότητα της ζωής μου σχεδόν μέχρι και πρόσφατα (1,5 χρόνο αργότερα).»
«Τεράστια καχυποψία και αποφυγή επαναπροσέγγισης ειδικών ψυχικής υγείας. Μίσος. Θυμός.»
«Ενοχή, αυτοαππόρριψη, θλίψη, αποπροσανατολισμός από την ταυτότητα μου.»
«Κατάθλιψη, παραίτηση, φόβος, τραύμα και απομόνωση για κάποια χρόνια.»
«Ήμουν πολύ μπερδεμένη και πάλευα για να με ακούσει η ψυχοθεραπεύτρια μου, αντί να ακούω εγώ τον εαυτό μου.»
«Κόντεψα να τρελαθώ.»
Διαβάστε τα, ακούστε όσους/ες/α μας μίλησαν, κινητοποιηθείτε μέσα στα ινστιτούτα, τις εταιρείες και τα πλαίσια όπου εργάζεστε.
Έχουμε υποχρέωση να γνωρίζουμε και να κάνουμε κάτι για αυτό.
*Το Orlando LGBT+ είναι πιστημονικός φορέας που ασχολείται εξειδικευμένα με την ψυχική υγεία των ΛΟΑΤΚΙ+ ατόμων.
