Οι οργανώσεις TGEU, IGLYO, OII Europe και ILGA-Europe κατέθεσαν κοινές παρατηρήσεις στο πορτογαλικό Κοινοβούλιο σχετικά με δύο νομοσχέδια που προβλέπουν την κατάργηση του Νόμου 38/2018, ο οποίος κατοχυρώνει το δικαίωμα στον αυτοπροσδιορισμό, και την επαναφορά του προηγούμενου, ιατρικοποιημένου πλαισίου του Νόμου 7/2011.
Πρόκειται για το νομοσχέδιο 391/XVII/1, που κατατέθηκε από το ακροδεξιό κόμμα Chega, και το νομοσχέδιο 486/XVII/1, που κατατέθηκε από το PSD. Καθώς και τα δύο κόμματα συμμετέχουν στην κυβερνητική πλειοψηφία, διαθέτουν από κοινού τις ψήφους που απαιτούνται για την έγκριση των νομοσχεδίων. Οι οργανώσεις ζητούν από το Κοινοβούλιο να τα αποσύρει ή να τα καταψηφίσει στο σύνολό τους.
Όπως επισημαίνουν, δεν υπάρχει κανένα πραγματικό πρόβλημα που να δικαιολογεί αυτή την οπισθοδρόμηση. Ο ισχύων νόμος λειτουργεί αποτελεσματικά: από το 2018 έως το 2022, 1.595 άτομα προχώρησαν σε νομική αναγνώριση ταυτότητας φύλου, αριθμός υπερτριπλάσιος σε σχέση με την προηγούμενη περίοδο. Παράλληλα, η αρμόδια κρατική αρχή CIG ανέφερε τόσο το 2022 όσο και το 2026 ότι δεν έχει καταγράψει περιστατικά άρνησης, απάτης ή κατάχρησης του συστήματος. Σε 12 ευρωπαϊκές χώρες εφαρμόζονται ήδη μοντέλα νομικής αναγνώρισης φύλου ταυτότητας βάσει αυτοπροσδιορισμού, ορισμένα εδώ και περισσότερο από μία δεκαετία, χωρίς καμία να έχει ανακαλέσει τη σχετική νομοθεσία.
Τι προβλέπουν τα δύο νομοσχέδια
Επαναφορά της παθολογικοποίησης και του ιατρικού ελέγχου. Τα τρανς ενήλικα άτομα θα πρέπει και πάλι να αποδεικνύουν την ταυτότητα φύλου τους ενώπιον δύο διεπιστημονικών ιατρικών ομάδων, να υποβάλλονται σε πολυετή ψυχολογική παρακολούθηση και, στην πράξη, να προσκομίζουν αποδείξεις χειρουργικής επέμβασης προκειμένου να αναγνωριστεί νομικά το φύλο τους. Πρόκειται για απαιτήσεις που έρχονται σε αντίθεση με αποφάσεις του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου Δικαιωμάτων του Ανθρώπου, σύμφωνα με τις οποίες κανένα άτομο δεν πρέπει να εξαναγκάζεται σε χειρουργική επέμβαση ή στείρωση για να αναγνωριστεί η ταυτότητα φύλου του. Επιπλέον, η Πορτογαλία αντιμετωπίζει ήδη ελλείψεις επαγγελματιών υγείας με εξειδίκευση στη φροντίδα των τρανς ατόμων. Η νέα διαδικασία θα επιβάρυνε ακόμη περισσότερο το σύστημα υγείας, μετατρέποντας τους γιατρούς σε κριτές της ταυτότητας των ίδιων των τρανς ατόμων.
Αποκλεισμός των ανηλίκων 16 και 17 ετών. Τα νομοσχέδια καταργούν τη δυνατότητα νομικής αναγνώρισης ταυτότητας φύλου για άτομα αυτών των ηλικιών, παρά τις ήδη υπάρχουσες δικλίδες ασφαλείας, όπως η συμμετοχή νόμιμων εκπροσώπων, η προσωπική ακρόαση και η αξιολόγηση της ικανότητας λήψης αποφάσεων. Η Σύμβαση του ΟΗΕ για τα Δικαιώματα του Παιδιού προβλέπει αξιολόγηση βάσει της ωριμότητας και των ικανοτήτων κάθε παιδιού και όχι αυθαίρετα ηλικιακά όρια. Για τα τρανς παιδιά και εφήβους, η αδυναμία νομικής αναγνώρισης σημαίνει ότι καθημερινές δραστηριότητες, όπως οι σχολικές εξετάσεις, οι μετακινήσεις, οι αιτήσεις εργασίας ή οι εγγραφές σε εκπαιδευτικά ιδρύματα, μπορούν να οδηγήσουν σε αναγκαστική αποκάλυψη της ταυτότητάς τους. Αυτό συμβαίνει σε μια χώρα όπου σχεδόν τρία στα τέσσερα ΛΟΑΤΚΙ+ παιδιά αναφέρουν ότι έχουν υποστεί εκφοβισμό ή προσβολές στο σχολείο.
Αποδυνάμωση της προστασίας των ίντερσεξ παιδιών. Το 2018, η Πορτογαλία έγινε η δεύτερη ευρωπαϊκή χώρα που απαγόρευσε τις μη συναινετικές ιατρικές επεμβάσεις κανονικοποίησης σε ίντερσεξ παιδιά. Το νομοσχέδιο 391 καταργεί αυτή την προστασία χωρίς να προβλέπει επαρκή αντικατάστασή της, ενώ το νομοσχέδιο 486 εισάγει μια ασαφώς διατυπωμένη εξαίρεση για λόγους υγείας, η οποία θα μπορούσε να επιτρέψει μη αναγκαίες ιατρικά χειρουργικές επεμβάσεις «κανονικοποίησης» των χαρακτηριστικών φύλου. Και οι δύο προτάσεις έρχονται σε αντίθεση με τη Σύσταση CM/Rec(2025)7 του Συμβουλίου της Ευρώπης, την οποία η ίδια η Πορτογαλία συνέβαλε να υιοθετηθεί τον Οκτώβριο του 2025.
Περιορισμός δικαιωμάτων στην υγεία και την εκπαίδευση. Το νομοσχέδιο 391 προβλέπει την πλήρη απαγόρευση της φροντίδας επιβεβαίωσης φύλου για άτομα κάτω των 18 ετών, παρακάμπτοντας τις αποφάσεις των γιατρών, των γονέων και των ίδιων των νέων. Παράλληλα, περιορίζει τη διδασκαλία θεμάτων που αφορούν την έμφυλη ποικιλομορφία στα σχολεία, μια προσέγγιση που έχει ήδη απορριφθεί από το Δικαστήριο της Ευρωπαϊκής Ένωσης στην υπόθεση κατά της Ουγγαρίας.
Από την πλευρά του, το νομοσχέδιο 486 αφαιρεί την ταυτότητα φύλου από τους προστατευόμενους λόγους κατά των διακρίσεων, περιορίζει τη συμμετοχή στον αθλητισμό με βάση το «βιολογικό φύλο» και ενδέχεται να αποκλείσει τρανς και ίντερσεξ παιδιά από τον σχολικό και νεανικό αθλητισμό.
Αντίθεση στο διεθνές δίκαιο ανθρωπίνων δικαιωμάτων
Οι τέσσερις οργανώσεις υπογραμμίζουν ότι οποιοσδήποτε περιορισμός θεμελιωδών δικαιωμάτων πρέπει να βασίζεται σε επιτακτική κοινωνική ανάγκη, σύμφωνα με το άρθρο 8 παράγραφος 2 της Ευρωπαϊκής Σύμβασης Δικαιωμάτων του Ανθρώπου και το Σύνταγμα της Πορτογαλίας.
Τα δύο νομοσχέδια, ωστόσο, στηρίζονται σε υποθετικούς κινδύνους και ατεκμηρίωτες ανησυχίες, χωρίς να παρουσιάζουν πραγματικά προβλήματα από την εφαρμογή του ισχύοντος νόμου. Η ανατροπή δικαιωμάτων που έχουν ήδη κατοχυρωθεί απαιτεί πλήρη αιτιολόγηση και εξέταση εναλλακτικών λύσεων, κάτι που, σύμφωνα με τις οργανώσεις, απουσιάζει από τις δύο προτάσεις.
Εφόσον εγκριθούν, τα νομοσχέδια θα συνιστούν οπισθοδρόμηση στην προστασία των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, σε αντίθεση με την Ευρωπαϊκή Σύμβαση Δικαιωμάτων του Ανθρώπου, το δίκαιο της ΕΕ, τη Σύμβαση του ΟΗΕ για τα Δικαιώματα του Παιδιού και τις σχετικές συστάσεις του Συμβουλίου της Ευρώπης.
Τέλος, οι οργανώσεις προειδοποιούν ότι χιλιάδες άνθρωποι κινδυνεύουν να βρεθούν σε καθεστώς νομικής αβεβαιότητας, καθώς κανένα από τα δύο νομοσχέδια δεν διευκρινίζει τι θα συμβεί με τις αιτήσεις νομικής αναγνώρισης ταυτότητας φύλου που βρίσκονται ήδη σε εκκρεμότητα ή με τις αλλαγές που έχουν ήδη καταχωριστεί στα ληξιαρχικά μητρώα, συμπεριλαμβανομένων εκείνων που αφορούν άτομα ηλικίας 16 και 17 ετών.
Με πληροφορίες από TGEU.









