Η πολυαναμενόμενη κινηματογραφική μεταφορά της Οδύσσειας από τον Κρίστοφερ Νόλαν προσγειώνεται από 16/07 στις οθόνες. Μια παραγωγή με πληθωρικό προϋπολογισμό, λαμπερό καστ, γυρίσματα σε έξι χώρες (μεταξύ των οποίων και η Βοϊδοκοιλιά της Μεσσηνίας, αλλά και η κατεχόμενη από το Μαρόκο Δυτική Σαχάρα), γυρισμένη σε εβδομηντάρι φιλμ iMAX, αποτελεί την τελευταία δημιουργία ενός καταξιωμένου κινηματογραφιστή και μια ζωντανή πρόκληση, καθώς κάθε του ταινία έχει καταγραφεί σαν οπτικοακουστικό επίτευγμα. Οι μέχρι σήμερα ταινίες του Νόλαν είναι mainstream και γενικά πολιτικολογούν ελάχιστα έως καθόλου. Φλερτάρουν πιο πολύ με τις κυρίαρχες αντιλήψεις, όπως για την ανάγκη επιβολής της εξουσίας (Μπάτμαν), έχουν υμνήσει τη Βρετανική «ψυχή» (Δουνκέρκη), το πολύ να κατακρίνουν έμμεσα τον πολεμικό – πυρηνικό όλεθρο (Οπενχάιμερ).
Woke Wars
Η Οδύσσεια, ωστόσο, φτάνει στο κοινό έχοντας αποτελέσει εδώ και μήνες θέμα σκληρών, κύρια πολιτικών (και λιγότερο καλλιτεχνικών) αντιπαραθέσεων: Στην Ελλάδα οι επικριτές έσπευσαν να την χρήσουν «woke προπαγάνδα», εστιάζοντας στη φυλετική καταγωγή της Ωραίας Ελένης που ενσαρκώνεται από την αφροαμερικανίδα ηθοποιό Λουπίτα Νιόνγκο, και ξεσηκώνοντας ρατσιστικά παραληρήματα. Από κοντά και η κατηγορία ότι στην ταινία δεν εμφανίζονται ηθοποιοί από την Ελλάδα ή την Ελληνική διασπορά (γιατί θα έπρεπε να συμβεί αυτό;). Στις ΗΠΑ, τα πράγματα είναι επίσης άσχημα. Δίπλα στις κριτικές για μη πιστή απόδοση του έπους του Ομήρου, εμφανίστηκαν κακοποιητικές δηλώσεις για τον τρανς ηθοποιό Έλιοτ Πέιτζ: «Ο πιο διάσημος πολεμιστής στην Ελληνική ιστορία και την ιστορία γενικά, θα ενσαρκωθεί από μια τρανς γυναίκα», ανέφερε σχολιαστής του καναλιού Newmax, κατορθώνοντας να χωρέσει τρεις κοτσάνες σε μια ατάκα (ο Αχιλλέας δεν είναι ιστορικό πρόσωπο, ο Έλιοτ Πέιτζ δεν είναι τρανς γυναίκα, και δεν υποδύεται τον Αχιλλέα αλλά τον Σίνονα). Και κάπως έτσι, η ταινία καταφθάνει φορτωμένη με ένα βάρος που, όπως θα προσπαθήσουμε να εξηγήσουμε, δεν της αντιστοιχεί. Απλά οι κάθε είδους σταυροφόροι του «αντι-woke», βρήκαν κάτι πρόσφορο για να ξεσηκωθούν. Και μόνο αυτό θα ήταν αρκετό για να υποστηρίξουμε το έργο του Νόλαν; Είδαμε την Οδύσσεια και σας την παρουσιάζουμε:
Η πρώτη σεκάνς εκτυλίσσεται στις ακτές της Τροίας, όπου ένα ξύλινο άλογο ξεβράζεται στην παραλία. Ο Σίνων (Έλιοτ Πέιτζ) περιμένει υπομονετικά να το προσέξει μια Τρωική περιπολία, και το παρουσιάζει σαν δώρο των Ελλήνων -που δήθεν αποχωρούν ηττημένοι- προς τη θεά Αθηνά.
Ακολουθεί πέρασμα στην πρώτη ραψωδία του Ομηρικού έπους, και συγκεκριμένα στην Ιθάκη, στο τραπέζι των μνηστήρων όπου ένας από αυτού,ς που τον υποδύεται ο γνωστός ράπερ Τράβις Σκοτ αναφωνεί: «Ένας πόλεμος, ένας άντρας, ένα ταξίδι για να καταληφθεί η Τροία…». Την ίδια στιγμή βλέπουμε τον Οδυσσέα να βρίσκεται στο νησί της Καλυψούς, όπου προσπαθεί να υπερνικήσει την επήρεια των λωτών και να θυμηθεί το παρελθόν του. Αξίζει να αναφερθεί ότι το σενάριο που σύνταξε ο ίδιος ο Νόλαν ακολουθεί αρκετά από κοντά τη δομή του πρωτότυπου κειμένου, παραλείποντας αναγκαστικά αλλά με επιλογή κάποια στοιχεία. Ποια είναι αυτά;
Οι θεοί απόντες. Και τα ειδικά εφέ επίσης
Από έναν κινηματογραφιστή που έχει «παίξει» πάρα πολύ στις ταινίες του με το υπερφυσικό στοιχείο, είναι εντυπωσιακός ο περιορισμός της απεικόνισης του θεϊκού παράγοντα, και μάλιστα σε έργο το οποίο έχει δομηθεί με αναφορά στο δωδεκάθεο και την διαρκή αναμέτρηση των θνητών με αυτό. Δεν είναι ότι δεν αναφέρονται θεοί, αλλά ότι αυτοί υπάρχουν βασικά στα μυαλά των ανθρώπων, σαν ένα σύστημα ηθικών κανόνων και πεπρωμένου που οι άνθρωποι οφείλουν να ακολουθήσουν και όταν δεν το κάνουν, όπως ο Οδυσσέας, πληρώνουν το τίμημα. Ωστόσο, οι «ομηρικοί» καυγάδες που χαρακτηρίζουν την αυθεντική «Οδύσσεια» απουσιάζουν παντελώς, τους καυγάδες τους διεξάγουν οι θνητοί. Μόνη θεϊκή φιγούρα η Αθηνά (Ζεντάγια), που εμφανίζεται δίπλα στον Οδυσσέα με ταπεινή ένδυση, πιο πολύ σαν συμπαραστάτρια, παρά σαν προστάτις.
Η χρήση των εφέ γίνεται με μέτρο. Όσοι λάτρεψαν τις εντυπωσιακές αερομαχίες της Δουνκέρκης ή τα οπτικά τεχνάσματα των δυο Batman πιθανά να απογοητευτούν με τη λελογισμένη χρήση τους στην Οδύσσεια, ακόμα κι εκεί που το ίδιο το αφήγημα ενθαρρύνει «σημεία και (κυριολεκτικά) τέρατα». (Κύκλωπας, Λαιστρυγόνες, Σκύλλα και Χάρυβδη). Αυτό κατά τη γνώμη μας δεν αφαιρεί από την ουσία της αφήγησης, γιατί το κυρίαρχο κατά τον δημιουργό στοιχείο βρίσκεται αλλού: Στα φυσικά τοπία, στα κοστούμια, τα οποία δεν ανταποκρίνονται στο ιστορικό ενδυματολογικό πρωτόκολλο, αλλά δημιουργούν εντυπώσεις, στη μουσική επένδυση, στην ανθρωποκεντρική ματιά που θέλει να εισάγει. Και το αποτέλεσμα τελικά λειτουργεί. Το μάτι εστιάζει στους ηθοποιούς, ακόμη κι όταν σπαράζουν, καθώς τους καταβροχθίζει ο Πολύφημος ή τους διαπερνούν τα βέλη του Οδυσσέα στην τελική αναμέτρηση με τους μνηστήρες.
Η Κίρκη (μια εκπληκτική Σαμάνθα Μόρτον), σε ένα από τα καλύτερα εδάφια της ταινίας δεν είναι η μοχθηρή μάγισσα που γνωρίσαμε στο πρωτότυπο, αλλά μια κριτής ανθρώπινων χαρακτήρων, συγκεκριμένα των συμπολεμιστών του Οδυσσέα που, επειδή «συμπεριφέρονται σαν γουρούνια», τους μεταμορφώνει σε αυτά. Με αυτό και με εκείνο, οι δυο ώρες και 52 πρώτα λεπτά διάρκειας της ταινίας περνούν σαν νεράκι. Ε και; Αυτό είναι η Οδύσσεια του Ομήρου;
Ένα έργο για το σήμερα
Ασφαλώς όχι, είναι μια διασκευή της για το σινεμά. Ο Νόλαν καθιστά σαφές ότι δεν επιθυμεί να μιλήσει για την εποχή του Ομήρου, αλλά να αναλογιστεί το σήμερα, να αναδείξει κάποιες από τις κεντρικές ιδέες του πρωτότυπου έργου, όπως αυτές εποικούν τη συνείδηση του σύγχρονου ανθρώπου. Έτσι, ο νόστος, το πεπρωμένο, ο πόλεμος, η απώλεια, όλα τα στοιχεία που σφραγίζουν την τραγικότητα του Οδυσσέα ζωντανεύουν μέσα από ένα μετανεωτερικό πρίσμα.
Αξίζει να σταθούμε σε ένα πρώτο βασικό στοιχείο, στο πεπρωμένο της απώλειας, το οποίο διατρέχει την ταινία: Ο Οδυσσέας γνωρίζει -για αυτό άλλωστε επισκέπτεται τον «Κάτω Κόσμο» σε μια ακόμη σκοτεινή και πεσιμιστική σεκάνς-, ότι θα χάσει όλους τους συντρόφους του, αλλά προσπαθεί (μάταια) να το αντιστρέψει, και ταλανίζεται με τη ματαιότητα των προσπαθειών του. Απεγνωσμένα αγωνίζεται να αποφύγουν το νησί με τα βόδια του Απόλλωνα, που ξέρει ότι δεν πρέπει να σφαχτούν για κανένα λόγο και καμιά πείνα, όμως, ό,τι απεύχεται το βρίσκει μπροστά του, κι αυτό είναι το πιο τραγικό στοιχείο που κουβαλάει η συγκρατημένη μορφή του Ματ Ντέιμον.
Ένα έτερο κεντρικό στοιχείο της ταινίας είναι ο πόλεμος, και εδώ το σενάριο παίρνει σαφή θέση, παρουσιάζοντας τις πολεμικές πράξεις όχι σαν ηρωισμό, αλλά σαν σφαγείο, κατά βάση, αθώων ανθρώπων. Η ανάμνηση της κατάληψης της Τροίας στο μυαλό του πρωταγωνιστή, αλλά και οι ατάκες που πετά η Λουπίτα ως Ωραία Ελένη για το πώς την χρησιμοποίησαν για γεωπολιτικούς στόχους, αλλά και ως δίδυμη αδελφή της, Κλυταιμνήστρα, ένα πολιτικό σχόλιο που ακούγεται σε ανύποπτη στιγμή για «τα θαλάσσια περάσματα που θέλουν να ελέγχουν οι Έλληνες», δομούν μια οπτική για τις πολεμικές αναμετρήσεις πιο κοντά στη σημερινή εποχή των ατέρμονων στρατιωτικών επιχειρήσεων και γενοκτονιών, παρά στον Τρωικό πόλεμο. Αυτό αποτελεί συνειδητή επιλογή του Νόλαν να πολιτικολογήσει. Και εδώ λογοδοτεί το πολυφυλετικό και πολυπολιτισμικό καστ που περιλαμβάνει αφροαμερικάνους, ράπερ και Ασιάτες, έναν Λατίνο Εύμαιο (εξαιρετικός ο Τζον Λεγκιζάμο). Αυτός είναι ο παγκοσμιοποιημένος πλανήτης μας σήμερα. Και εξηγείται και το επίσης «πειραγμένο» τέλος που δεν υπάρχει λόγος να αποκαλύψουμε.
Με την παραπάνω οπτική γωνία, της μεταφοράς στο σήμερα, πιστεύω ότι η Οδύσσεια κερδίζει το στοίχημα, τόσο του θεάματος, όσο και των μηνυμάτων. Προφανώς η αυθεντικότητα του ομηρικού κειμένου δεν είναι δυνατό να αποδοθεί σε μια κινηματογραφική παραγωγή αυτού του διαμετρήματος. Η προσήλωση στα ιστορικά δεδομένα του έπους, πιθανά να μπορούσε, αλλά θα επρόκειτο για μια άλλη ταινία και αξίζει να αναλογιστούμε αν θα ήταν πιο σημαντικά το χρώμα του δέρματος και των μαλλιών των ηθοποιών, οι χιτώνες και η προφορά ομιλίας της (Αγγλικής) γλώσσας, από τα μηνύματα που έχει να μεταφέρει στο σήμερα.
