Έχετε ποτέ νιώσει ως μαθητές ότι αυτό που συμβαίνει στην τάξη δεν αφορά πραγματικά εσάς; Ότι οι άνθρωποι, οι οικογένειες ή οι εμπειρίες που βλέπετε στα βιβλία και ακούτε στο μάθημα δεν έχουν και πολλά κοινά με τη δική σας ζωή; Για ένα παιδί, έχει σημασία να αισθάνεται ότι υπάρχει χώρος και για τη δική του πραγματικότητα μέσα στην τάξη. Αυτό είναι ένα από τα ζητήματα που βρίσκονται στο επίκεντρο του Breaking Barriers, του νέου βιβλίου της Katherine Reilly.
Μέσα από την έρευνα αλλά και την πολυετή εμπειρία της στην τάξη και στην επιμόρφωση εκπαιδευτικών, η συγγραφέας εξετάζει τα εμπόδια που μπορεί να συναντούν οι μαθητές στη μάθηση, από τις μαθησιακές δυσκολίες και την προσβασιμότητα μέχρι τις κοινωνικές και πολιτισμικές τους ταυτότητες, τις προκαταλήψεις και τον τρόπο με τον οποίο τους βλέπουμε.
Η Katherine Reilly έχει μακρά παρουσία στον χώρο της αγγλικής γλωσσομάθειας και της συγγραφής, με έργο που απευθύνεται τόσο σε εκπαιδευτικούς όσο και σε μαθητές. Το Breaking Barriers, όμως, ξεκινά από ένα πολύ απλό ερώτημα: τι συμβαίνει όταν ο τρόπος με τον οποίο έχουμε οργανώσει τη μάθηση δεν αφήνει κάθε μαθητή να δείξει τι μπορεί πραγματικά να κάνει; Με αφετηρία αυτό το ερώτημα, το βιβλίο ανοίγει μια συζήτηση που αφορά κάθε εκπαιδευτικό, ανεξάρτητα από το μάθημα ή την τάξη στην οποία διδάσκει.
Το Breaking Barriers είναι ήδη στη διάθεση φοιτητών και εκπαιδευτικών στις βιβλιοθήκες του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών, του Αμερικανικού Κολλεγίου Ελλάδος (Deree), του Πανεπιστημίου της Μάλτας και του Frederick University, ενώ πρόσφατα προστέθηκε και στη βιβλιοθήκη του Τεχνολογικού Πανεπιστημίου Κύπρου στη Λεμεσό.
Τι σας έκανε να γράψετε τοBreaking Barriers;
Με απασχολούσε όλο και περισσότερο το γεγονός ότι ένας μαθητής μπορεί να αντιμετωπίζει εμπόδια στη μάθηση για λόγους που δεν είναι πάντα εμφανείς. Μπορεί να έχουν σχέση με την πολιτισμική του προέλευση, την ταυτότητά του, το φύλο του, μια αναπηρία ή ειδικές εκπαιδευτικές ανάγκες, αλλά και με τον τρόπο με τον οποίο παρουσιάζονται οι άνθρωποι και οι οικογένειες στο εκπαιδευτικό υλικό. Και πολλές φορές αυτά δεν λειτουργούν μεμονωμένα. Ένας μαθητής μπορεί να αντιμετωπίζει περισσότερα από ένα τέτοια ζητήματα ταυτόχρονα και ο συνδυασμός τους να δημιουργεί επιπλέον εμπόδια στη συμμετοχή και στη μάθηση. Αυτό με έκανε να αναρωτηθώ πόσα από αυτά τα εμπόδια δημιουργούνται ή ενισχύονται από το υλικό που έχει οριστεί να διδαχθεί και από τον τρόπο με τον οποίο το χρησιμοποιούμε στην τάξη. Αυτή η σκέψη ήταν η αφετηρία για το Breaking Barriers.
Πόσο πραγματικά συμπεριληπτική είναι σήμερα η ελληνική εκπαίδευση, τόσο στο δημόσιο σχολείο όσο και στα Κέντρα Ξένων Γλωσσών;
Δεν νομίζω ότι μπορούμε να δώσουμε μία ενιαία απάντηση για το πόσο συμπεριληπτική είναι η ελληνική εκπαίδευση. Υπάρχουν εκπαιδευτικοί που κάνουν εξαιρετική δουλειά μέσα σε δύσκολες συνθήκες, αλλά υπάρχουν και εμπόδια που δεν μπορούν να λυθούν μόνο με καλή διάθεση. Στο δημόσιο σχολείο και στα Κέντρα Ξένων Γλωσσών οι εκπαιδευτικοί αντιμετωπίζουν αρκετές κοινές πιέσεις: περιορισμένο χρόνο, συγκεκριμένη ύλη, απαιτήσεις εξετάσεων και την ανάγκη να προχωρήσει ολόκληρη η τάξη. Φυσικά, οι συνθήκες και οι προτεραιότητες δεν είναι ίδιες. Στο δημόσιο σχολείο, για παράδειγμα, οι μεγάλες τάξεις και οι περιορισμένοι πόροι μπορούν να κάνουν ακόμη πιο δύσκολη την προσαρμογή της διδασκαλίας στις ανάγκες των μαθητών. Γι’ αυτό δεν θα έκανα μια απλή σύγκριση του τύπου «εκεί είναι καλύτερα και εδώ χειρότερα». Οι εκπαιδευτικοί χρειάζονται λύσεις που μπορούν πραγματικά να εφαρμόσουν μέσα στις συνθήκες στις οποίες εργάζονται. Το ενδιαφέρον για μένα είναι ακριβώς αυτό: τι μπορούμε να αλλάξουμε στην καθημερινή πρακτική μας, ακόμη και όταν δεν μπορούμε να αλλάξουμε το σύστημα γύρω μας;
Πόσο μπορούν οι προσδοκίες ενός εκπαιδευτικού να επηρεάσουν έναν μαθητή;
Πάρα πολύ. Και αυτό δεν είναι πάντα εύκολο να το αναγνωρίσουμε, γιατί οι προσδοκίες μας για τους μαθητές δεν είναι απαραίτητα συνειδητές. Μπορεί να πιστεύουμε ότι ένα παιδί είναι πολύ ικανό σε κάτι, ότι ένα άλλο χρειάζεται περισσότερη βοήθεια ή ότι ένα άλλο δεν ενδιαφέρεται αρκετά. Και αυτές οι εντυπώσεις μπορούν να επηρεάσουν, χωρίς να το καταλάβουμε, τον τρόπο με τον οποίο αντιμετωπίζουμε κάθε μαθητή. Παράλληλα, οι προσδοκίες μας μπορεί να επηρεάζονται και από το εκπαιδευτικό υλικό. Τα στερεότυπα με βάση το φύλο είναι ένα συχνό παράδειγμα. Σε αρκετά εκπαιδευτικά βιβλία συναντάμε ακόμη εικόνες και παραδείγματα που παρουσιάζουν συγκεκριμένα επαγγέλματα ή ρόλους ως πιο «ταιριαστά» σε άνδρες ή γυναίκες. Αυτό το βλέπουμε και σε βιβλία ξενόγλωσσης διδασκαλίας. Είμαι κάθετα αντίθετη στο να βάζουμε τους μαθητές σε τέτοιες κατηγορίες. Από τη στιγμή που έχουμε μια συγκεκριμένη άποψη για ένα παιδί, μπορεί να περιμένουμε από αυτό συγκεκριμένες συμπεριφορές και επιδόσεις και να μην του δίνουμε την ευκαιρία να μας δείξει κάτι άλλο. Γι’ αυτό χρειάζεται να αφήνουμε χώρο και για το ενδεχόμενο να έχουμε κάνει λάθος. Ο μαθητής μπορεί να μας εκπλήξει, αρκεί να του δώσουμε την ευκαιρία.
ΣτοBreaking Barriersασχολείστε και με ζητήματα ταυτότητας φύλου και ΛΟΑΤΚΙ+ εκπροσώπησης. Γιατί θεωρήσατε σημαντικό να συμπεριλάβετε αυτή τη διάσταση στο βιβλίο, ιδιαίτερα σε μια περίοδο που συζητάμε και στην Ελλάδα για το πώς παρουσιάζονται οι διαφορετικές μορφές οικογένειας στα σχολικά βιβλία;
Γιατί η εκπροσώπηση είναι ένα σημαντικό κομμάτι του τρόπου με τον οποίο οι μαθητές βιώνουν την εκπαίδευση. Οι άνθρωποι και οι οικογένειες που υπάρχουν στην πραγματική ζωή μπορούν να υπάρχουν και μέσα στην εκπαίδευση. Όταν στα βιβλία, στις εικόνες, στις ιστορίες και στα παραδείγματα που χρησιμοποιούμε εμφανίζονται ξανά και ξανά οι ίδιες εικόνες για το φύλο, την οικογένεια ή τους ρόλους των ανθρώπων, κάποιοι μαθητές μπορεί να μη βρίσκουν πουθενά τη δική τους πραγματικότητα. Και αυτό δεν αφορά μόνο τους ΛΟΑΤΚΙ+ μαθητές. Αφορά όλους τους μαθητές. Αυτός είναι και ο λόγος που στο βιβλίο εξετάζω την εκπροσώπηση πολύ ευρύτερα. Με ενδιαφέρει να κοιτάμε λίγο πιο κριτικά το υλικό που χρησιμοποιούμε και να αναρωτιόμαστε: ποιοι εμφανίζονται, ποιοι απουσιάζουν και τι μήνυμα μπορεί να περνάει αυτό στους μαθητές. Η εκπροσώπηση είναι ένας τρόπος να αναγνωρίζουμε την πραγματικότητα της ζωής των μαθητών και της κοινωνίας γύρω τους. Μια οικογένεια με δύο μαμάδες είναι μια οικογένεια. Ένα παιδί μπορεί να τη βλέπει στο βιβλίο του, όπως βλέπει κάθε άλλη οικογένεια. Αυτό δεν σημαίνει ότι το μάθημα γίνεται μάθημα ταυτότητας ή ότι λέμε στα παιδιά τι πρέπει να πιστεύουν. Σημαίνει απλώς ότι αναγνωρίζουμε κάτι που υπάρχει γύρω μας. Και η εκπαίδευση οφείλει να το βλέπει. Αυτή είναι και η λογική του Breaking Barriers. Το βιβλίο είναι ένα εγχειρίδιο για εκπαιδευτικούς που θέλουν να εξετάσουν πιο προσεκτικά τη διδακτέα ύλη και το υλικό που ήδη χρησιμοποιούν. Η προσαρμογή δεν είναι μια μηχανική αλλαγή σε μια εικόνα ή ένα παράδειγμα. Ξεκινά από το να αναγνωρίσουμε ποιες παραδοχές υπάρχουν στο υλικό, ποιους μαθητές μπορεί να αφήνουν απ’ έξω και πώς μπορούμε, μέσα στο πλαίσιο της ύλης που έχουμε να διδάξουμε, να κάνουμε πιο συνειδητές παιδαγωγικές επιλογές.
Τι μπορεί να κάνει ένας εκπαιδευτικός στην καθημερινή του πρακτική;
Νομίζω ότι μπορεί να ξεκινήσει παρατηρώντας λίγο πιο προσεκτικά αυτά που κάνει ήδη. Να κοιτάξει, για παράδειγμα, το υλικό που χρησιμοποιεί και να δει ποιοι άνθρωποι και ποιες εμπειρίες εμφανίζονται σε αυτό. Να σκεφτεί αν οι δραστηριότητές του δίνουν σε όλους τους μαθητές την ευκαιρία να συμμετέχουν. Να προσέξει αν υπάρχουν μαθητές που συστηματικά μένουν στο περιθώριο. Και φυσικά να ακούει τους ίδιους τους μαθητές. Μερικές φορές μια πολύ απλή παρατήρηση ενός παιδιού μπορεί να μας κάνει να δούμε την τάξη με εντελώς άλλο μάτι. Δεν χρειάζεται να αλλάξουμε τα πάντα από τη μια μέρα στην άλλη. Χρειάζεται να αρχίσουμε να προσέχουμε αυτά που ίσως μέχρι τώρα θεωρούσαμε αυτονόητα.
Έχετε δει αλλαγές στον τρόπο με τον οποίο οι εκπαιδευτικοί αντιμετωπίζουν αυτά τα ζητήματα τα τελευταία χρόνια;
Ναι, βλέπω ότι υπάρχει μεγαλύτερη ευαισθητοποίηση και περισσότερη διάθεση για συζήτηση. Αλλά ταυτόχρονα βλέπω και αρκετή αβεβαιότητα. Πολλοί εκπαιδευτικοί θέλουν να κάνουν το σωστό, αλλά δεν είναι πάντα σίγουροι τι σημαίνει αυτό στην πράξη. Και αυτό είναι απόλυτα κατανοητό. Η τάξη αλλάζει, οι μαθητές αλλάζουν, η κοινωνία αλλάζει και ο εκπαιδευτικός καλείται να ανταποκριθεί σε όλα αυτά ενώ παράλληλα πρέπει να κάνει και τη δουλειά του. Για μένα, λοιπόν, η επαγγελματική εξέλιξη έχει μεγάλη σημασία. Όχι με την έννοια ότι κάποιος έρχεται να μας πει τι κάνουμε σωστά και τι λάθος, αλλά ως μια ευκαιρία να σταματήσουμε λίγο, να ξανασκεφτούμε κάποιες πρακτικές μας και να δούμε τι μπορούμε να κάνουμε καλύτερα.
ΤοBreaking Barriersέχει ήδη βρει θέση σε πανεπιστημιακές βιβλιοθήκες. Τι σημαίνει αυτό για εσάς;
Με κάνει πραγματικά πολύ χαρούμενη. Όταν γράφεις ένα βιβλίο, ποτέ δεν ξέρεις μέχρι πού θα φτάσει. Το ότι βρίσκεται ήδη στις βιβλιοθήκες ακαδημαϊκών ινστιτούτων είναι κάτι που με κάνει πολύ περήφανη. Και έχει μια ιδιαίτερη σημασία για μένα επειδή το βιβλίο ξεκίνησε από την τάξη και από πολύ πρακτικές παρατηρήσεις. Είναι όμορφο να βλέπεις κάτι που ξεκίνησε έτσι να βρίσκει τη θέση του και σε πανεπιστημιακές βιβλιοθήκες.
Τι σημαίνει για εσάς ένα εκπαιδευτικό περιβάλλον στο οποίο πραγματικά χωρούν όλοι οι μαθητές;
Σημαίνει πρώτα απ’ όλα ότι δεν περιμένουμε από όλους τους μαθητές να είναι ίδιοι για να μπορέσουν να μάθουν. Θέλω ένα παιδί να μπορεί να μπει στην τάξη και να αισθάνεται ότι η παρουσία του έχει θέση εκεί. Να μπορεί να συμμετέχει, να κάνει λάθος, να έχει τη δική του άποψη και να μην αισθάνεται ότι πρέπει πρώτα να προσαρμοστεί σε μια εικόνα για το πώς «πρέπει» να είναι ένας μαθητής. Και αυτό δεν σημαίνει ότι ο εκπαιδευτικός πρέπει να έχει μια ξεχωριστή λύση για κάθε παιδί. Σημαίνει ότι πρέπει να υπάρχει αρκετή ευελιξία ώστε να μην αφήνουμε κάποιους μαθητές πίσω επειδή δεν ταιριάζουν σε έναν και μοναδικό τρόπο μάθησης.
Τι έρχεται μετά τοBreaking Barriers;
Συνεχίζω φυσικά με τη συγγραφή και την εκπαίδευση καθηγητών, γιατί αυτά είναι κομμάτια της δουλειάς μου που αγαπώ πολύ.Την περίοδο αυτή ασχολούμαι με τη συγγραφή εξεταστικού υλικού πιστοποίησης αγγλικής γλώσσας, το οποίο είναι ένα ιδιαίτερα απαιτητικό εγχείρημα. Θέλω όμως να συνεχίσω και με τη συγγραφή παιδικής λογοτεχνίας. Είναι η μεγάλη μου αγάπη, εξ ου και η πλειοψηφία της βιβλιογραφίας μου αφορά την παιδική λογοτεχνία.
φωτογραφίες: “Peri Fotografias”
