Εν μέσω των συνεχιζόμενων επιθέσεων στη φροντίδα επιβεβαίωσης φύλου σε διάφορα μέρη του κόσμου — από τις ΗΠΑ έως το Ηνωμένο Βασίλειο — τα τρανς άτομα βρίσκονται ξανά στο στόχαστρο πολιτικών και κοινωνικών (ακρο)δεξιών αφηγημάτων που αμφισβητούν το αυτονόητο: ότι η πρόσβαση στη σωτήρια αυτή φροντίδα αποτελεί δικαίωμα. Σε αυτό το πλαίσιο, τρανς άτομα μας μιλούν για τη σημασία της φροντίδας επιβεβαίωσης φύλου, τη σημερινή κατάσταση αυτής στην Ελλάδα, τα εμπόδια που αντιμετωπίζουν και τις ανησυχίες τους για ένα μέλλον που διαγράφεται ολοένα και πιο ζοφερό.
Η φροντίδα επιβεβαίωσης φύλου συμπεριλαμβάνει ένα φάσμα ιατρικών, ψυχολογικών, κοινωνικών και νομικών υπηρεσιών, οι οποίες έχουν στόχο τη βελτίωση της ποιότητας ζωής των τρανς ατόμων και τη δημιουργία ενός πλαισίου ευφορίας για τα ίδια. Συγκεκριμένα, παραδείγματα των υπηρεσιών αυτών είναι η ορμονοληψία, οι επεμβάσεις, η νομική αναγνώριση ταυτότητας φύλου, καθώς και η συμβουλευτική. Φυσικά, δεν ακολουθούν όλα τα άτομα την ίδια διαδρομή ούτε έχουν τις ίδιες ανάγκες. Όπως μας διευκρινίζει ο πρόεδρος του Σωματείου Υποστήριξης Διεμφυλικών, Κίμωνας Μελικέρτης, δεν επιθυμούν όλα τα τρανς άτομα «να ξεκινήσουν μια διαδικασία ορμονοληψίας ή και χειρουργικών επεμβάσεων είτε μπορεί να το μην επιθυμούν είτε μπορεί να έχουν κάποιο ιατρικό θέμα υγείας που να τους το απαγορεύει (πχ καρδιακές παθήσεις), όπου και στις δύο περιπτώσεις η ταυτότητα φύλου πρέπει να γίνεται σεβαστή βάσει του Νόμου 4491/2017 της νομικής αναγνώρισης ταυτότητας φύλου και του Νόμου απαγόρευσης των διακρίσεων».
Κίμωνας Μελικέρτης
Η φροντίδα επιβεβαίωσης φύλου στην Ελλάδα
Τι συμβαίνει όμως στο ελληνικό πλαίσιο; Ποιον δρόμο καλούνται να ακολουθήσουν τα τρανς άτομα για να αποκτήσουν πρόσβαση στη φροντίδα επιβεβαίωσης φύλου και από πού ενημερώνονται; Όπως εξηγεί ο ψυχολόγος και μέλος της επιστημονικής επιτροπής του Orlando LGBT+, Φίλιππος Παγάνης, στην Ελλάδα δεν υπάρχει σαφές και κατοχυρωμένο νομικό πλαίσιο για τη φροντίδα επιβεβαίωσης φύλου. «Το 2017 με τη νομική αναγνώριση ταυτότητας φύλου, οι ιατρικές διαδικασίες επιβεβαίωσης φύλου αποσυνδέθηκαν από τη διαδικασία αλλαγής των εγγράφων – που ήταν και η μόνη αναφορά που υπήρχε σε αυτές σε νομικό επίπεδο. Από το 2019, ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας εξέδωσε το ICD-11, το νέο διαγνωστικό εγχειρίδιο, στο οποίο πλέον ό,τι αφορά την ταυτότητα φύλου περιλαμβάνεται στην κατηγορία των “καταστάσεων που σχετίζονται με τη σεξουαλική υγεία”, αποσυνδέοντας τη πλήρως από τις ψυχιατρικές διαγνώσεις και ανοίγοντας το δρόμο να αλλάξει η διαδικασία που ακολουθούταν μέχρι τώρα για την πρόσβαση σε ιατρικές διαδικασίες επιβεβαίωσης φύλου (με τη λήψη “διάγνωσης” από ψυχίατρο)», επισημαίνει. Ωστόσο, όπως μας λέει ο ίδιος, «εν έτει 2026, στην Ελλάδα χρησιμοποιείται ακόμη το ICD-10, και αυτό λέει πολλά για το σημείο στο οποίο βρίσκεται η επιβεβαιωτική φροντίδα. Σε πρακτικό επίπεδο, υπάρχουν ορισμένα τμήματα σε δημόσιες δομές, αλλά και επαγγελματίες υγείας σε ιδιωτικό επίπεδο που παρέχουν ιατρικές υπηρεσίες επιβεβαίωσης φύλου (ορμονοθεραπεία, χειρουργικές επεμβάσεις). Και φυσικά, η επιβεβαιωτική φροντίδα περιλαμβάνει και επιβεβαιωτικές υπηρεσίες ψυχικής υγείας, αλλά και μη ιατρικές διαδικασίες».
Παρ’ όλα αυτά, η διαδικασία παραμένει ασαφής, αποσπασματική και συχνά εξουθενωτική. Όπως επισημαίνει ο Αλέξης Μουσουράκης, η πρόσβαση στη φροντίδα – ιδίως μέσω του δημόσιου συστήματος – είναι χρονοβόρα και ψυχοφθόρα. «Υπάρχουν ελάχιστοι επαγγελματίες με σχετική γνώση και η διαδικασία συνήθως περιλαμβάνει παραπομπή σε δημόσιο ψυχίατρο, απάντηση σε άσχετα και γενικευμένα ερωτηματολόγια, καθώς και εξετάσεις χωρίς επιστημονική βάση, όπως εγκεφαλογραφήματα, που δημιουργούν την αίσθηση παθολογικού προβλήματος. Επιπλέον, η διαδικασία στον δημόσιο τομέα είναι εξαιρετικά χρονοβόρα. Μόνο για να λάβει κανείς το περιβόητο “χαρτί” από δημόσιο ψυχίατρο, μπορεί να χρειαστούν το λιγότερο έξι μήνες, κάτι που είναι εξουθενωτικό και εντελώς αχρείαστο», μας εξηγεί, ενώ προσθέτει ότι η απαίτηση για «χαρτί από ψυχίατρο δεν ορίζεται πουθενά στο νομοθετικό πλαίσιο». Η ίδια λογική συνεχίζεται και στον ιδιωτικό τομέα. «Ο ενδοκρινολόγος ζητά ψυχιατρική γνωμάτευση, παρότι αυτό δεν προβλέπεται. Στη συνέχεια γίνεται σαφές ότι θα πρέπει να παρακολουθείσαι εφ’ όρου ζωής, με κόστος 50–70 ευρώ σε κάθε επίσκεψη». Όσον αφορά στις χειρουργικές επεμβάσεις, τα κόστη στον ιδιωτικό τομέα είναι απαγορευτικά, ενώ στον δημόσιο «δεν υπάρχει ούτε επαρκής ενημέρωση ούτε η κατάλληλη υποδομή και φροντίδα από το ιατρικό προσωπικό», ενώ συχνά απαιτείται η ολοκλήρωση των δικαστικών διαδικασιών πριν από οποιαδήποτε επέμβαση.
Φίλιππος Παγάνης
Η γραφειοκρατική πολυπλοκότητα επιβεβαιώνεται και από την Ήβη Καίσερλη, η οποία σημειώνει ότι «η πρόσβαση μέσω του δημόσιου συστήματος υγείας (ΕΟΠΥΥ)» συνεχίζει να είναι εξαιρετικά δύσκολη, «καθώς δεν υπάρχει ένας ενιαίος, πλήρως κωδικοποιημένος οδηγός».
Παρότι από το 2017 υπάρχει το νομικό πλαίσιο για τη νομική αναγνώριση ταυτότητας φύλου, η εφαρμογή του παραμένει προβληματική. Όπως αναφέρει ο Χάρρυ Σάξον, «υπάρχουν πολλά σημεία που θα έπρεπε να έχουν διορθωθεί εδώ και χρόνια, όμως δεν έχει ενδιαφερθεί κανένας να το κάνει. Τουλάχιστον υπάρχει σαν νομικό πλαίσιο, πρακτικά όμως πρόκειται ακόμα για μια χρονοβόρα και κοστοβόρα διαδικασία».
Ο Κίμωνας αναδεικνύει μια ακόμη κρίσιμη διάσταση της φροντίδας επιβεβαίωσης φύλου στην Ελλάδα: τον έμφυλο χαρακτήρα του συστήματος υγείας, ο οποίος βασίζεται αυστηρά στο δίπολο. «Ένας τρανς άνδρας, που έχει μεταβάλλει τα έγγραφά του με τον Ν. 4491/2017 και πλέον αναγνωρίζεται νομικά ως άρρεν, αποκλείεται αυτόματα απ΄όλες τις εξετάσεις που θεωρούνται “γυναικολογικές”, όπως αντίστοιχα και μια τρανς γυναίκα που έχει μεταβάλλει τα στοιχεία της δεν έχει πρόσβαση σε εξετάσεις πχ προστάτη. Αυτό δημιουργεί κινδύνους για την υγεία των τρανς ατόμων καθώς απαιτείται ιατρικός έλεγχος όταν τρανς άτομα λαμβάνουν ορμόνες ή έχουν κάνει κάποια χειρουργική επέμβαση, μια πρόσβαση την οποία δεν έχουν σε καμία υπηρεσία του δημόσιου και ιδιωτικού τομέα καθώς λόγω του έμφυλου χαρακτήρα του συστήματος δεν μπορούν να συνταγογραφηθούν», τονίζει. Παράλληλα, η ορμονοθεραπεία δεν καλύπτεται πλήρως από το κράτος, με τα τρανς άτομα να επιβαρύνονται με συμμετοχή 25%, ενώ οι ανασφάλιστοι τρανς άνθρωποι δεν συμπεριλαμβάνονται καν στις ευάλωτες ομάδες που προβλέπει η σχετική υπουργική απόφαση. «Στο δημόσιο νοσοκομείο δεν υπάρχει εξειδικευμένο προσωπικό ούτε η απαραίτητη φροντίδα για τις χειρουργικές επεμβάσεις επιβεβαίωσης φύλου με τα τρανς άτομα να επιλέγουν ως λύση τις ιδιωτικές κλινικές, που είναι κοστοβόρες, χωρίς καμία κρατική κάλυψη», συμπληρώνει.
Δυσκολίες στην ενημέρωση
Ένα από τα μεγαλύτερα εμπόδια για τα τρανς άτομα στην Ελλάδα είναι η έλλειψη επίσημης πληροφόρησης σχετικά με τη φροντίδα επιβεβαίωσης φύλου. Δεν υπάρχει κανένας επίσημος οδηγός, καμία κατευθυντήρια γραμμή από το υπουργείο Υγείας ή τον ΕΟΠΠΥ. Τα τρανς άτομα βασίζονται σε ομάδες, συλλογικότητες και την ίδια την κοινότητα, για να μάθουν πώς να αποκτήσουν πρόσβαση σε ιατρικές και ψυχολογικές υπηρεσίες. «Η βασική δίοδος πληροφόρησης ήταν και συνεχίζει να είναι μέσα από οργανώσεις, ομάδες και social media», εξηγεί ο Φίλιππος Παγάνης.
Στο πλαίσιο αυτό, η Colour Youth είχε εκδώσει έναν Οδηγό για νέα τρανς άτομα, ο οποίος παρέχει βασικές πληροφορίες για τη διαδικασία της φροντίδας επιβεβαίωσης φύλου, ενώ λειτουργεί και η Γραμμή 11528-Δίπλα σου, για πρακτικές πληροφορίες σχετικά με επιβεβαιωτικές υπηρεσίες.
Ο Κίμωνας Μελικέρτης επισημαίνει ότι η ενημέρωση «για τη διαδικασία ορμονοληψίας και πρόσβασης στη διαδικασία της φυλομετάβασης γινόταν από το Σωματείο Υποστήριξης Διεμφυλικών, μια οργάνωση για τα τρανς άτομα που έχει ως βάση του τον εθελοντισμό», ενώ προσθέτει ότι «εδώ βλέπουμε το κρατικό κενό που καλύπτει μια οργάνωση της Κοινωνίας των Πολιτών».
Ήβη Καίσερλη
Η εμπιστοσύνη στην κοινότητα συχνά καθορίζει και την πρόσβαση σε επαγγελματίες υγείας. Όπως λέει ο Χάρρυ Σάξον, εμπιστεύτηκε κάποιο κοντινό του τρανς άτομο, για να του συστήσει τον ενδοκρινολόγο του. «Είναι, δυστυχώς, το πιο υπεύθυνο πράγμα που μπορείς να κάνεις αν δεν θέλεις να πέσεις σε κακοποιητικό γιάτρο ή, χειρότερα, σε επαγγελματία υγείας που είτε δεν γνωρίζει σχετικά, είτε έχει δικές του απόψεις σχετικά με το θέμα».
Η Ήβη Καίσερλη μάς λέει ότι ξεκίνησε «τη φυλομετάβαση μια εποχή που υπήρχε περιορισμένη πρόσβαση τόσο στην πληροφορία όσο και στις υπηρεσίες υγείας. Οπότε κυριότερές μου αναφορές υπήρξαν πηγές στο ίντερνετ για διάφορα ιατρικά πρωτόκολλα και εμπειρίες ανθρώπων που τα ακολούθησαν σε σχέση και με κάποιες ιατρικές παρατηρήσεις και συμβουλές από δημοσιεύσεις ειδικών».
Παρομοίως, ο Αλέξης Μουσουράκης περιγράφει την προσωπική του αναζήτηση ενδοκρινολόγου: «Ξεκίνησα απλώς να παίρνω τηλέφωνα σε ενδοκρινολόγους στην Αθήνα. Πέρα από τα πολλά “όχι, δεν αναλαμβάνω τέτοια άτομα”, υπήρξε και μια γυναίκα ενδοκρινολόγος που με αποθάρρυνε εντελώς. Μου είπε ότι “αυτά είναι πολύ επικίνδυνα πράγματα” και ότι “πρέπει να προσέξω πολύ πριν κάνω κάτι τέτοιο”. Εκείνη τη στιγμή απογοητεύτηκα βαθιά και από την επιστημονική κοινότητα, και από το μέρος στο οποίο ζω». Η εμπειρία αυτή καταδεικνύει ότι, πέρα από γραφειοκρατικά και οικονομικά εμπόδια, η έλλειψη ενημέρωσης και η στάση κάποιων επαγγελματιών υγείας δημιουργούν πρόσθετους κινδύνους και ψυχολογικό βάρος για τα τρανς άτομα. Η υποστήριξη από την κοινότητα και οι εθελοντικές οργανώσεις λειτουργούν ως ζωτική γέφυρα για την πρόσβαση σε πληροφορίες και υπηρεσίες.
Non-binary άτομα: περιορισμένες επιλογές και πρόσβαση
Για τα non-binary άτομα, οι επιλογές φροντίδας επιβεβαίωσης φύλου είναι ακόμη πιο περιορισμένες, καθώς η έστω ελλιπής αυτή φροντίδα στην Ελλάδα βασίζεται σε μεγάλο ποσοστό στο έμφυλο δίπολο. «Για non-binary άτομα, όπως εγώ, οι επιλογές σχετικά με τη φροντίδα επιβεβαίωσης φύλου είναι κάπως πιο περιορισμένες. Δυστυχώς ο δημόσιος τομέας με μικρές εξαιρέσεις παραμένει δυσπρόσιτος στον τομέα ψυχολογικής-ψυχιατρικής κάλυψης αλλά και φαρμακευτικής-ιατρικής περίθαλψης. Παράλληλα το νομικό πλαίσιο δεν αναγνωρίζει ταυτότητες πέρα του διπόλου (άντρας-γυναίκα). Οπότε όσα δεν εμπίπτουμε μέσα σε αυτό το δίπολο καταλήγουμε είτε στον ιδιωτικό τομέα είτε σε μια πολύχρονη και ψυχοφθόρα διαδικασία με γιατρούς του δημοσίου», μας εξηγεί το Σαμ. Παράλληλα, η νομική αναγνώριση ταυτότητας φύλου στην Ελλάδα δεν βασίζεται στον αυτοπροσδιορισμό και φυσικά δεν αναγνωρίζει ταυτότητες πέρα από το δίπολο «άνδρας-γυναίκα». Αυτό σημαίνει ότι η ταυτότητα των ατόμων που πάει πέρα από το δίπολο αυτό δεν μπορεί να αποτυπωθεί στα επίσημα έγγραφα, αναγκάζοντάς τα πολλές φορές να επιλέξουν την πιο «κοντινή λύση». Επιπλέον, ειδικά στην περίπτωση των non-binary ατόμων, ο δημόσιος τομέας είναι μια ακόμη πιο ψυχοφθόρα διαδικασία. «Εν ολίγοις, το σύστημα το ίδιο σε σπρώχνει προς τον ιδιωτικό τομέα, όπου τα πράγματα είναι γρηγορότερα και με πολύ λιγότερο έως καθόλου misgendering», συνοψίζει το Σαμ.
Η εμπειρία αυτή αναδεικνύει το πώς η μη αναγνώριση των non-binary ταυτοτήτων σε νομικό και ιατρικό επίπεδο δημιουργεί επιπλέον εμπόδια, υποχρεώνοντας τα άτομα να επιλέγουν ανάμεσα σε γραφειοκρατικά και κοστοβόρα μονοπάτια ή σε πιο γρήγορες αλλά συχνά ακριβές ιδιωτικές λύσεις.
Αλέξης Μουσουράκης
Εμπόδια στην πρόσβαση στη φροντίδα επιβεβαίωσης φύλου
Τα τρανς άτομα στην Ελλάδα αντιμετωπίζουν ένα πολύπλοκο σύνολο εμποδίων για την πρόσβαση στη φροντίδα επιβεβαίωσης φύλου. Όπως εξηγεί το Σαμ, «το μεγαλύτερο εμπόδιο ήταν το χάος που επικρατεί στο δημόσιο και πόσος χρόνος σπαταλήθηκε στην αναμονή απαντήσεων που δεν ήρθαν ποτέ. Μετά ήρθε η υπομονή με τη δυσφορία φύλου μέχρι να μαζευτεί το χρηματικό ποσό που απαιτεί η επέμβαση».
Η διαδικασία χαρακτηρίζεται από χρονοβόρες και ψυχοφθόρες διαδικασίες, συνεχείς καθυστερήσεις και έντονη οικονομική πίεση. Όπως περιγράφει ο Αλέξης: «Κάθε τρεις μήνες κάνω εξετάσεις αίματος και κάθε φορά βιώνω την ίδια δύσκολη εμπειρία: Με φωνάζουν με το deadname μου, σηκώνομαι ενώ πλέον εμφανισιακά δεν ανταποκρίνομαι σε αυτό, και όλοι γύρω μου με κοιτάζουν περίεργα. Αυτό συμβαίνει επειδή δεν έχω καταφέρει ακόμη να ολοκληρώσω τη δικαστική διαδικασία για την αλλαγή των εγγράφων μου, τόσο για οικονομικούς λόγους όσο και λόγω των καθυστερήσεων που φέρει η ίδια η διαδικασία».
Η Ήβη τονίζει ότι το κόστος παραμένει ένα μεγάλο εμπόδιο: «Μεγάλα εμπόδια δεν αντιμετώπισα εκτός από το οικονομικό κόστος, μιας και τότε δεν ήξερα αν καλύπτεται η ορμονοθεραπεία από το δημόσιο. Σήμερα, φαντάζομαι πως ανασταλτικά λειτουργεί και η δικαστική διαδικασία για τα έγγραφα, που μπορεί να είναι κοστοβόρα, χρονοβόρα και ψυχοφθόρα. Έπίσης, η έλλειψη ενημέρωσης πολλών γιατρών στο ΕΣΥ, που δεν έχουν την απαραίτητη εξειδίκευση, οδηγούν σε κακή εξυπηρέτηση ή τρανσφοβικές συμπεριφορές».
Η εμπειρία του Κίμωνα αναδεικνύει και το στοιχείο της κακοποιητικής μεταχείρισης από επαγγελματίες υγείας. Ο ίδιος μας λέει ότι όταν ξεκίνησε τη διαδικασία της ορμονοληψίας στο δημόσιο Νοσοκομείο Ευαγγελισμός «δεν είχα μεταβάλλει ακόμα τα στοιχεία των εγγράφων μου, είχα δηλαδή τα γυναικεία στοιχεία που με είχαν καταγράψει κατά την γέννησή μου. Στη γραμματεία πριν φωνάξουν το όνομά μου, ενημέρωσα ότι είμαι τρανς άτομο και πως επιθυμώ να με φωνάξουν στο διάδρομο, κάτι το οποίο εφάρμοσαν στη γραμματεία».
Xάρρυ Σάξον
«Το ραντεβού που είχα με τον ενδοκρινολόγο δεν έγινε σε γραφείο αλλά σε χώρο με παραβάν όπου μπαινόβγαινε κόσμος χωρίς καμία προστασία των προσωπικών δεδομένων μου. Ο ενδοκρινολόγος μου απευθυνόταν με γυναικείες αντωνυμίες και άρχισε να μου θέτει ερωτήσεις για τον λόγο που επιθυμώ να πάρω ορμόνες, τύπου αν θέλω να κατουράω όρθιος, αν θέλω να κάνω επέμβαση στα γεννητικά όργανα και να “βάλω πέος”, τι σεξουαλικό προσανατολισμό έχω και αν μου αρέσουν οι κοπέλες και μου δήλωσε πως θέλει να δει το σώμα μου αν έχω έντονη τριχοφυΐα και σε ποια σημεία. Μετά από αυτό το περιστατικό που ήταν κακοποιητικό και εκτός ιατρικού πλαισίου δεν επιθυμούσα να προσεγγίσω ξανά δημόσιο νοσοκομείο για την διαδικασία της φυλομετάβασης και έτσι απευθύνθηκα σε ιδιώτη ενδοκρινολόγο όπου συνεχίζω έως και σήμερα», συμπληρώνει ο Κίμωνας.
Η γεωγραφική συγκέντρωση των υπηρεσιών είναι επίσης περιοριστικός παράγοντας. Όπως λέει ο Φίλιππος, «οι περιορισμένες επιλογές που υπάρχουν σε εξειδικευμένα δημόσια τμήματα, αλλά και ιδιώτες, βρίσκονται κυρίως στην Αθήνα ή και τη Θεσσαλονίκη. Επομένως άτομα που ζουν σε άλλες περιοχές, χρειάζεται να ταξιδέψουν για να έχουν πρόσβαση σε φροντίδα. Ακόμη και για όσα όμως ζουν στην Αθήνα, η μεγάλη ζήτηση που υπάρχει δημιουργεί δυσκολίες, με μεγάλα διαστήματα αναμονής για ραντεβού».
Ο Χάρρυ τονίζει τα νομικά εμπόδια: «Νομικά αντιμετώπισα εμπόδια που σχετίζονταν με την ακαμψία του νομικού πλαισίου, κάνοντας μια “απλή, τυπική διαδικασία” να διαρκέσει επτά χρόνια. Ακόμη και τώρα, μερικές συστημικές πλατφόρμες αναφέρουν το deadname μου». Ενδιαφέρον έχει και η σύγκριση με την εμπειρία του στην Αγγλία, καθώς ζούσε εκεί και ήταν το μέρος όπου και ξεκίνησε τη φροντίδα επιβεβαίωσης φύλου. Η εμπειρία του δείχνει μια πολύ διαφορετική πραγματικότητα στο Ηνωμένο Βασίλειο – τουλάχιστον τα προηγούμενα χρόνια, πριν την αύξηση των αντί-τρανς νομοθετικών και δικαστικών επιθέσεων στην περιοχή. Η εμπειρία του Χάρρυ δείχνει μια πολύ διαφορετική πραγματικότητα στο Ηνωμένο Βασίλειο: «Στην Αγγλία υπήρχε νομοθετημένο πλαίσιο ειδικά για την ιατρική φροντίδα. Υπήρχαν κλινικές φύλου που μπορούσε να σε στείλει ο προσωπικός σου ιατρός. Το μόνο κακό που είχαν αυτές ήταν ότι, λόγω της μεγάλης ζήτησης και των λίγων- σχετικά- κλινικών και πόρων, υπήρχε αναμονή από κάποιους μήνες, μέχρι (αναλόγως της κλινικής) κάποια χρόνια. Άπαξ και ξεκινούσες τα ραντεβού όμως οι άνθρωποι έκαναν ό,τι καλύτερο μπορούσαν με κύριο και πρώτο λόγο το τι επιθυμούσες εσύ όσον αφορά την ιατρική φροντίδα». Όσο για το νομικό πλαίσιο, «ήταν κάπως πιο θολό και δεν ήταν κάτι που έπρεπε απαραίτητα να ακολουθήσεις, καθώς το να αλλάξεις το όνομα σου στην Αγγλία είναι κάτι τελείως πιο προσβάσιμο και γρήγορο. Υπήρχε και το GRC (Gender Recognition Certificate), για το οποίο έκανες αίτηση, πλήρωνες και η αίτηση ήταν σχεδόν ένα μικρό βιβλιαράκι όταν μάζευες όλα τα χαρτιά που ήθελαν». Η εμπειρία του Χάρρυ δείχνει ότι τουλάχιστον μέχρι προσφάτως, η προσέγγιση ήταν πιο συστηματική και υποστηρικτική στην Αγγλία, φυσικά, με τις αντίστοιχες δυσκολίες της αναμονής.
Σαμ
Τι σημαίνει η φροντίδα επιβεβαίωσης φύλου για τα ίδια τα άτομα
Για τα τρανς και κουήρ άτομα, η φροντίδα επιβεβαίωσης φύλου δεν είναι απλώς μια ιατρική διαδικασία. Αποτελεί ζήτημα ζωής, αξιοπρέπειας και ψυχικής υγείας, που επηρεάζει άμεσα την καθημερινότητα και την αυτοαντίληψή τους. Όπως εξηγεί ο Φίλιππος Παγάνης: «Η πρόσβαση σε επιβεβαιωτική φροντίδα είναι κομβικής σημασίας: το να μπορεί ένα άτομο να έχει πρόσβαση σε υπηρεσίες υγείας ή/και ψυχική υγείας με σεβασμό στην ταυτότητα φύλου του, και το να μπορεί να προχωρήσει στις διαδικασίες φυλομετάβασης που επιθυμεί, έχουν άμεσα θετική επίδραση στην ψυχική και τη σωματική του υγεία, αλλά και στην ποιότητα ζωής συνολικά».
Η διάσταση της αξιοπρέπειας και της ισότητας υπογραμμίζεται και από τον Κίμωνα, ο οποίος μας λέει ότι «αφορά την ίδια μας τη ζωή και αποτελεί αδιαπραγμάτευτο δικαίωμα». «Το να έχουμε ισότιμη πρόσβαση χωρίς διακρίσεις, με μηδενική συμμετοχή και πλήρη κάλυψη των επεμβάσεων από το κράτος είναι το ελάχιστο που μπορεί να κάνει η Πολιτεία σε σύγκριση με τους αποκλεισμούς που βιώνουμε τα τρανς άτομα στον χώρο της εργασίας και την άνιση μεταχείριση σε όλο το εύρος της καθημερινότητάς μας. Η πρόσβαση στην συνταγογράφηση, τις εξετάσεις και γενικότερα στην υγεία δεν αποτελεί κάποια “ειδική μεταχείριση” αλλά είναι αναγκαιότητα για τα τρανς άτομα, κάτι το οποίο έχουμε θέσει ως εκπρόσωποι του ΣΥΔ στο Υπουργείο Υγείας και γνωρίζουν με στοιχεία ότι το κόστος του κράτους για την κάλυψη της φροντίδας επιβεβαίωσης φύλου είναι μηδαμινή», προσθέτει.
Η σημασία της υπευθυνότητας και της σωστής καθοδήγησης από τους επαγγελματίες υγείας επισημαίνεται από τον Χάρρυ: «Είναι αναφαίρετο δικαίωμα που δεν θα πρέπει να θεωρείται δεύτερης κατηγορίας ή “αισθητικό”. Είναι πολύ σημαντικό για ένα φυλοδιαφορετικό άτομο να μπορεί να νιώθει άνετα με τον εαυτό του. Ταυτόχρονα αυτό πρέπει να γίνεται από υπεύθυνους και ενημερωμένους επαγγελματίες υγείας. Επίσης, πολύ σημαντικό, η πρόσβαση σε φροντίδα επιβεβαίωσης φύλου δεν είναι κάτι για το οποίο θα έπρεπε να έχουν όλοι άποψη. Δεν χρειάζεται, ούτε θα σας καλέσει κάνεις σε debate».
Η Ήβη δίνει έμφαση στην ιατρική αναγκαιότητα της φροντίδας για όσα άτομα το επιθυμούν: «Σημαίνει δικαίωμα στην υγεία και την αξιοπρέπεια. Δεν πρόκειται για “πολυτέλεια” ή “επιλογή”, αλλά για μια ιατρικά αναγκαία φροντίδα που μειώνει το άγχος, την κατάθλιψη και τον κίνδυνο αυτοκτονικότητας, επιτρέποντας στο άτομο να ζήσει μια ζωή με αυθεντικότητα ως ο πραγματικός και ο ιδανικός εαυτός του».
Από την πλευρά του, το Σαμ υπογραμμίζει τη σημασία της φροντίδας αυτής για την ψυχική υγεία των τρανς και non-binary ατόμων. «Για μένα ισούται με ψυχολογική και σωματική ισορροπία και υγεία. Η πρόσβαση πρέπει να γίνει πολύ πιο προσιτή για όλα τα κουήρ άτομα ανεξαρτήτως ταυτότητας. Καθημερινά χάνονται άνθρωποι γιατί δεν έχουν πρόσβαση σε φροντίδα επιβεβαίωσης φύλου».
Τέλος, ο Αλέξης περιγράφει τη φροντίδα ως βασικό στοιχείο ζωής και αυθεντικότητας: «Για μένα σημαίνει αξιοπρέπεια και ίσα δικαιώματα. Σημαίνει να μπορώ να ζω στο σώμα μου χωρίς συνεχή δυσφορία και άγχος, να μπορώ απλώς να υπάρχω ως ο εαυτός μου και να είμαι αυθεντικός. Η φροντίδα επιβεβαίωσης φύλου δεν αφορά μόνο τα τρανς άτομα αφορά το πώς μια κοινωνία επιλέγει να συμπεριλαμβάνει τα άτομά της ή να τα αποκλείει».
Τα άτομα με τα οποία μιλήσαμε επιβεβαιώνουν και ξεκαθαρίζουν ότι η φροντίδα επιβεβαίωσης φύλου δεν θα έπρεπε να θεωρείται πολυτέλεια ή αισθητική υπηρεσία. Για όσα το επιθυμούν, είναι απαραίτητα για την ψυχική και σωματική υγεία, την ισότητα, την αξιοπρέπεια και την αυθεντικότητά τους. «Είναι ζήτημα ζωής», όπως λέει ο Αλέξης, «και κάθε εμπόδιο σε αυτήν, είτε νομικό, οικονομικό, γραφειοκρατικό ή κοινωνικό, έχει άμεσο κόστος στη ζωή τους».
Αντί-τρανς επιθέσεις και ανησυχίες για το μέλλον
Τα τελευταία χρόνια, τα εμπόδια αυτά γίνονται όλο και περισσότερα, καθώς η φροντίδα επιβεβαίωσης φύλου βρίσκεται στο στόχαστρο των αντί-τρανς επιθέσεων διεθνώς. Στις ΗΠΑ, με την επιστροφή του Ντόναλντ Τραμπ στον Λευκό Οίκο, η φροντίδα απαγορεύτηκε για τα τρανς άτομα κάτω των 19 ετών, προκαλώντας έντονη ανησυχία στην κοινότητα. Αντίστοιχα, στο Ηνωμένο Βασίλειο, η κυβέρνηση των Συντηρητικών αλλά και η τωρινή των Εργατικών έχουν απαγορεύσει την πρόσβαση των τρανς εφήβων στους σωτήριους, όπως αποδεικνύουν και μελέτες, αναστολείς εφηβείας. Μάλιστα, μια πρόσφατη έρευνα που θα δημοσιευτεί στο τεύχος του Φεβρουαρίου του Journal of Paediatrics απέδειξε για άλλη μια φορά ότι τα τρανς έφηβα άτομα παρουσιάζουν «σημαντική μείωση» της κατάθλιψης και του άγχους μετά την έναρξη της κλινικά εγκεκριμένης ορμονοληψίας. Η αυτοκτονικότητα μεταξύ των συμμετεχόντων μειώθηκε σημαντικά με την πάροδο του χρόνου, σύμφωνα με τα αποτελέσματα της μελέτης, με τα ποσοστά να συνεχίζουν να μειώνονται όσο περνούσε ο καιρός. Στην Ελλάδα, η απουσία νομικού πλαισίου σημαίνει ότι το δικαίωμα στην επιβεβαιωτική φροντίδα δεν έχει καν κατοχυρωθεί, περιορίζοντας την πιθανότητα άμεσης νομοθετικής επίθεσης, χωρίς αυτό να σημαίνει, βέβαια, ότι δεν υπάρχουν ανησυχίες.
Ο Αλέξης εξηγεί: «Ό,τι συμβαίνει διεθνώς επηρεάζει αναπόφευκτα και το κλίμα στην Ελλάδα, ιδιαίτερα σε επίπεδο της δημόσιας ρητορικής. Βλέπω πώς αναπαράγονται επιχειρήματα και φόβοι που δεν βασίζονται ούτε στα ανθρώπινα δικαιώματα ούτε στην επιστήμη. Η Ελλάδα διατρέχει ήδη σοβαρούς κινδύνους, με την πατριαρχία να διαπερνά βαθιά την κοινωνία και, ως συνέπεια, την ομοφοβία και την τρανσφοβία να παραμένουν έντονα παρούσες (χωρίς να μιλήσουμε για ξενοφοβία και άλλες μορφές ρατσισμού που εξακολουθούν να αναπαράγονται συστηματικά στην χώρα). Οποιαδήποτε πολιτική που στρέφεται προς περιορισμούς στη φροντίδα επιβεβαίωσης φύλου ή στην αναγνώριση των τρανς επηρεάζει άμεσα το πολιτικό πλαίσιο σε παγκόσμιο επίπεδο».
Τη διεθνή διάσταση τονίζει και ο Φίλιππος, λέγοντας συγκεκριμένα ότι «είναι ιδιαίτερα ανησυχητικό αυτό που βρίσκεται σε εξέλιξη στις ΗΠΑ και στο Ηνωμένο Βασίλειο, όπου βλέπουμε χώρες στις οποίες η επιβεβαιωτική φροντίδα είχε κάνει σημαντική πρόοδο, όχι μόνο να περιορίζουν την εξέλιξή της αλλά να γυρνάνε πολλά βήματα πίσω. Αυτό έχει φυσικά έναν απόηχο που βλέπουμε να φτάνει και στην Ελλάδα, ο οποίος παρότι δεν εκφράζεται ακόμη με τον ίδιο τρόπο και την ίδια συστηματοποίηση, χρειάζεται σίγουρα να μας προβληματίζει και να μας κρατά σε εγρήγορση».
Ο Xάρρυ συμπληρώνει: «Ανησυχώ, φυσικά, γιατί υπάρχουν πάντα κομμάτια της ελληνικής κοινωνίας, τα οποία είναι βαθιά συντηρητικά και δεν έχουν κανένα πρόβλημα να υιοθετούν ό,τι επιχείρημα βολεύει τα συμφέροντα τους, με αποτέλεσμα να έχουμε πρόβλημα σε κάθε τομέα ο οποίος έχει να κάνει με τα ανθρώπινα δικαιώματα και τις προστασίες».
Την ανησυχία της εκφράζει και η Ήβη, τονίζοντας τη «διεθνή τάση συντηρητικοποίησης που επηρεάζει τον δημόσιο διάλογο. Στην Ελλάδα, αν και το νομικό πλαίσιο παραμένει προοδευτικό, η ρητορική μίσους στα social media και η άνοδος ακροδεξιών φωνών προκαλούν ανησυχία ότι μπορεί να υπάρξει οπισθοδρόμηση ή δυσκολία στην περαιτέρω βελτίωση των νόμων (π.χ. για τους ανήλικους)».
Από την πλευρά του, ο Κίμωνας πιστεύει ότι τέτοιες πολιτικές «δεν είναι εφικτό να φτάσουν στην Ελλάδα, καθώς η Ελλάδα ανήκει στην Ευρωπαϊκή Ένωση και η πολιτική πάνω στα ανθρώπινα δικαιώματα έχει πλαισιωθεί και κατοχυρωθεί νομικά, ενώ οργανισμοί και φορείς της Κοινωνίας των Πολιτών έχουν ενεργό ρόλο για την προάσπισή τους». Φυσικά, αναγνωρίζει ότι πρόσωπα της ακροδεξιάς, και όχι μόνο, «εκφράζονται δημόσια με κακοποιητικό λόγο, υπονομεύοντας και περιθωριοποιώντας δικαιώματα συνανθρώπων μας, ιδιαίτερα των τρανς ατόμων, στοχεύοντας με τη ρητορική μίσους τους σε μια ανεμπόδιστη “πολιτική καριέρα”».
Τι πρέπει να βελτιωθεί στην Ελλάδα
Τα τρανς άτομα, οι οργανώσεις και οι σύμμαχοι της κοινότητας επισημαίνουν ότι για να γίνει πραγματικότητα η ισότιμη πρόσβαση στη φροντίδα επιβεβαίωσης φύλου στην Ελλάδα, απαιτούνται συγκεκριμένες βελτιώσεις σε τρία βασικά επίπεδα. Η Ήβη συνοψίζει: «Στην Ελλάδα, κατά τη γνώμη μου, τρία είναι τα βασικά ζητούμενα: Πρώτον, πλήρης αποϊατρικοποίηση: Να μην χρειάζεται δικαστική απόφαση για τη διόρθωση εγγράφων, αλλά μια απλή διοικητική πράξη στο Ληξιαρχείο. Δεύτερον, κάλυψη από τον ΕΟΠΥΥ: Πλήρης ένταξη όλων των ιατρικών διαδικασιών και χειρουργικών επεμβάσεων στο ασφαλιστικό σύστημα. Και τρίτον, εκπαίδευση: Υποχρεωτικά σεμινάρια σε γιατρούς, νοσηλευτές και δημόσιους υπαλλήλους για τη σωστή χρήση αντωνυμιών και τον σεβασμό της ταυτότητας φύλου».
Ο Κίμωνας προσθέτει ότι πέρα από τη νομοθετική και διοικητική αναβάθμιση, είναι απαραίτητη και η ουσιαστική εφαρμογή εκπαιδευτικών και πολιτικών εργαλείων: «Πέραν της ενσωμάτωσης του ICD-11 του Π.Ο.Υ., πρέπει να υλοποιηθεί και το Πόρισμα της Ομάδας Εργασίας του Υπουργείου Υγείας που είχε ολοκληρωθεί σε συνεργασία με το Σωματείο Υποστήριξης Διεμφυλικών την περίοδο 2018-2019, το οποίο έδινε λύσεις ώστε να αρθούν οι αποκλεισμοί στη δυαδικότητα του συστήματος υγείας, στις συνταγογραφήσεις, στις εξετάσεις και στις χειρουργικές επεμβάσεις για τα τρανς άτομα. Επίσης, είναι μείζονος σημασίας να χρησιμοποιηθούν από το Υπουργείο Υγείας και φορέων που είναι αρμόδια για την υλοποίηση εκπαιδεύσεων των υπηρεσιών υγείας, έρευνες που να ευαισθητοποιούν σε θέματα συμπεριφορών προς τα τρανς και μη δυαδικά άτομα, με εκπαιδευτικό προσωπικό, άτομα του ακτιβιστικού χώρου και επιστήμονες που ανήκουν σε ευάλωτες ομάδες, τις οποίες υπερασπίζονται πολιτικά».
«Μια έρευνα που είναι αναγκαίο να χρησιμοποιηθεί ως εκπαιδευτικό εργαλείο είναι η διδακτορική διατριβή-έρευνα της Δρ. Πάρβυ Πάλμου με τίτλο “Οι Στάσεις των Γιατρών Απέναντι σε Τρανς και Μη-Δυαδικά Πρόσωπα στην Ελλάδα” από το Πανεπιστήμιο του Μπόλτον, που στηρίχθηκε από το ΣΥΔ και την τρανς κοινότητα, ρίχνοντας φως στον τρόπο που αντιμετωπίζουν οι ιατροί τα τρανς και μη δυαδικά άτομα στις υπηρεσίες υγείας. Το να αρθούν οι αποκλεισμοί στο σύστημα υγείας είναι το πρώτο βήμα για μια ισότιμη κοινωνία, όμως η συνολική εκπαίδευση είναι ο τρόπος εφαρμογής και αντιμετώπισης των τρανς ανθρώπων που αφορά», συμπληρώνει.
Ο Φίλιππος τονίζει την ανάγκη πρακτικών αλλαγών σε όλο το σύστημα υγείας, από δημόσιες δομές έως την πρόσβαση των ανήλικων ατόμων στην τρανς υγειονομική περίθαλψη. «Πρωτίστως, η εφαρμογή του ICD-11 στο Εθνικό Σύστημα Υγείας, και η κατάρτιση πρωτοκόλλων που θα ορίζουν σαφείς και διαφανείς διαδικασίες για την πρόσβαση των τρανς ατόμων σε ιατρικές διαδικασίες επιβεβαίωσης φύλου, με βάση την ενημερωμένη συγκατάθεση των ίδιων των ατόμων. Ακόμη, η διασφάλιση της πρόσβαση ανήλικων ατόμων στις κατάλληλες για την ηλικία τους διαδικασίες (blockers, ορμονοθεραπεία) και η δυνατότητα για (μερική, τουλάχιστον) κάλυψη από ασφαλιστικούς φορείς των επεμβάσεων επιβεβαίωσης φύλου», λέει συγκεκριμένα και προσθέτει: «Εξαιρετικά σημαντικό είναι και το να υπάρξουν περισσότερες δημόσιες δομές με εξειδικευμένα τμήματα ή/και η δημιουργία εξειδικευμένων δομών (σε αντιστοιχία με τα Gender Clinics άλλων χωρών), αλλά και ευρύτερα η επιμόρφωση των επαγγελματιών υγείας σε ζητήματα ταυτότητας φύλου, ώστε να διασφαλίζεται η πλήρης και ασφαλής πρόσβαση σε όλα τα πιθανά βήματα».
Το Σαμ και ο Αλέξης τονίζουν τη σημασία της ουσιαστικής πρόσβασης και της απλοποίησης της νομικής διαδικασίας: «Σίγουρα η ποιότητα της περίθαλψης στον δημόσιο τομέα. Επίσης, το να αναβαθμιστεί το νομικό πλαίσιο ώστε να αναγνωρίζονται και άτομα σαν έμενα», λέει το Σαμ και ο Αλέξης συμπληρώνει ότι «είναι απαραίτητη η ουσιαστική εκπαίδευση των επαγγελματιών υγείας σε ζητήματα φύλου και σεξουαλικότητας, προκειμένου να φύγει η άγνοια και η πολλές φορές εν αγνοία κακοποιητική αντιμετώπιση». «Οι νομικές διαδικασίες πρέπει να απλοποιηθούν και να απομακρυνθούν από το δικαστικό πλαίσιο, ώστε η νομική αναγνώριση φύλου να βασίζεται αποκλειστικά στον αυτοπροσδιορισμό και στην αυτοδιάθεση», προσθέτει ο ίδιος.
Η φροντίδα επιβεβαίωσης φύλου σώζει ζωές
Έχει ήδη γίνει ξεκάθαρο ότι η πρόσβαση στη συγκεκριμένη φροντίδα πράγματι μπορεί να σώσει τις ζωές όλων αυτών των τρανς και φυλοδιαφορετικών ατόμων που την επιθυμούν. Ρωτήσαμε τα συνομιλητά μας τι θα ήθελαν να γνωρίζει ο κόσμος για τη διαδικασία αυτή, τι αξίζει να ειπωθεί.
Η Ήβη κλείνει τη συζήτησή μας με μια θετική αλλά και κατατοπιστική για την ίδια διάσταση: «Η μετάβαση δεν είναι μια προσπάθεια να γίνει κάποιος ‘κάτι άλλο’, αλλά η διαδικασία να εναρμονιστεί η εξωτερική εμφάνιση και η κοινωνική ύπαρξη με τον εσωτερικό εαυτό που υπήρχε πάντα».
Ο Χάρρυ τονίζει την ανάγκη σεβασμού της εμπειρίας των τρανς ατόμων ακόμα κι από άτομα που δεν μπορούν να ταυτιστούν με αυτήν. Όπως λέει: «Το ότι δεν έχω εγώ, π.χ., διαβήτη τύπου 1, δεν μου δίνει δικαίωμα να έχω απόψεις σχετικά με το αν πρέπει να υπάρχει νομικό πλαίσιο ή φροντίδα για τα άτομα που έχουν».
Ότι είναι ζήτημα ζωής τονίζει από την πλευρά του και το Σαμ, το οποίο μας λέει συγκεκριμένα ότι «η φροντίδα επιβεβαίωσης φύλου αφορά τα άτομα που θέλουν να τη λάβουν και είναι ζήτημα ζωής ή θανάτου. Το να κοιτάς τ@ εαυτ@ σου στον καθρέφτη και να σε βλέπεις είναι κάτι που πολλοί άνθρωποι θεωρούν δεδομένο. Η πραγματικότητα όμως για πολλούς queer ανθρώπους είναι διαφορετική, δυσφορική και αβάσταχτη».
Μέσα από την εμπειρία του ως ψυχολόγος που εξειδικεύεται στην ψυχική υγεία των ΛΟΑΤΚΙ+ ατόμων, ο Φίλιππος εξηγεί ότι η επιβεβαιωτική για τα τρανς άτομα φροντίδα είναι πολυδιάστατη και εξατομικευμένη. «Το βασικότερο θα έλεγα είναι η κατανόηση ότι η φροντίδα επιβεβαίωσης φύλου μπορεί να περιλαμβάνει πάρα πολλά κομμάτια. Συνήθως η πρώτη σκέψη που έρχεται είναι χειρουργικές επεμβάσεις και ορμονοθεραπεία – που ακόμη και εκεί όμως οι διαδικασίες και οι επιλογές που έχει ένα άτομο έχουν ένα μεγάλο εύρος. Δεν υπάρχει ένας τρόπος να κάνει κανείς φυλομετάβαση, και ό,τι και αν επιλέξει το κάθε άτομο αυτό δεν αλλάζει το πόσο έγκυρη είναι η ταυτότητά του», αναφέρει και επισημαίνει ότι την ίδια στιγμή η ίδια αυτή διαδικασία προσεγγίζεται πολύ διαφορετικά «όταν έρχεται να ενισχύσει τα στερεότυπα του φύλου και μια cis ταυτότητα».
Ως πρόεδρος του ΣΥΔ αλλά και ως ο ίδιος τρανς άτομο, ο Κίμωνας υπενθυμίζει ότι η φροντίδα δεν είναι προνόμιο αλλά υποχρέωση του κράτους: «Τα τρανς άτομα είμαστε ευάλωτη ομάδα και παρόλο που έχουμε ενεργό κοινωνικό ρόλο στις υποχρεώσεις μας απέναντι στην ίδια την Πολιτεία, δεν απολαμβάνουμε τα ίδια δικαιώματα συμπολιτών μας που έχουν πλήρη πρόσβαση στις υπηρεσίες υγείας. Η φροντίδα στην υγεία δεν θα έπρεπε να θεωρείται “προνόμιο” αλλά υποχρεωτικότητα για όλους τους πολίτες, σε όποια κοινωνική ομάδα ανήκουν».
«Οι τρανς άνθρωποι ξέρουμε ποιοι είμαστε και δεν χρειαζόμαστε επιβεβαίωση από κανέναν για την ύπαρξή μας. Επίσης, η φροντίδα επιβεβαίωσης φύλου δεν περιορίζεται σε ορμόνες ή χειρουργικές επεμβάσεις. Αφορά το δικαίωμα να υπάρχεις κοινωνικά και θεσμικά χωρίς φόβο», λέει από την πλευρά του ο Αλέξης. Τέλος, αναδεικνύει μια πολύ σημαντική διάσταση: «Ο κόσμος πρέπει να καταλάβει ότι το ζήτημα αυτό δεν αφορά μόνο τα τρανς άτομα. Είναι βαθιά πολιτικό και σχετίζεται με το πώς αντιλαμβανόμαστε την αυτοδιάθεση, το σώμα και την ελευθερία. Ο τρόπος με τον οποίο μια κοινωνία αντιμετωπίζει τους τρανς ανθρώπους αποκαλύπτει αν σέβεται πραγματικά τα ανθρώπινα δικαιώματα. Η φροντίδα επιβεβαίωσης φύλου δεν είναι προνόμιο. Είναι ανθρώπινο δικαίωμα. Και αυτό πρέπει να ειπωθεί ξεκάθαρα».
Συμπερασματικά, η φροντίδα επιβεβαίωσης φύλου είναι μια διαδικασία που έχει τοποθετηθεί από την ίδια την Πολιτεία εκτός νομικού πλαισίου. Αυτό δεν σημαίνει ότι είναι παράνομη, αλλά ότι δεν υπάρχει καμία βοήθεια, συμβολή, δικλείδα ασφαλείας από το κράτος ότι τα άτομα που θέλουν να έχουν πρόσβαση σε αυτήν θα την έχουν χωρίς τρανσφοβικούς αποκλεισμούς και κακοποιητικές συμπεριφορές. Η τρανς κοινότητα στην Ελλάδα βασίζεται στην αλληλεγγύη και τη συλλογικότητα για την ενημέρωση, με τα ανήλικα άτομα να είναι αποκλεισμένα από τη φροντίδα εάν δεν έχουν την υποστήριξη των γονέων τους.
Σε μια χρονική περίοδο, όμως, που οι νομοθετικές αντί-τρανς επιθέσεις ολοένα και αυξάνονται, η Πολιτεία είναι πιο σημαντικό από ποτέ να αναλάβει δράση, κατοχυρώνοντας το δικαίωμα στη φροντίδα επιβεβαίωσης φύλου. Γιατί, όπως ανέφεραν και τα συνομιλητά μας, τα τρανς δικαιώματα είναι ανθρώπινα δικαιώματα.
