Σε μια σημαντική απόφαση προχώρησε σήμερα το Δικαστήριο της Ευρωπαϊκής Ένωσης (ΔΕΕ), αναφέροντας ότι όλα τα κράτη-μέλη πρέπει να διαθέτουν διαδικασίες νομικής αναγνώρισης ταυτότητας φύλου που να επιτρέπουν σε όλα τα άτομα, τα οποία έχουν ασκήσει το δικαίωμά τους να μετακινούνται και να διαμένουν ελεύθερα σε άλλο κράτος-μέλος, να αποκτούν έγγραφα ταυτότητας που να ανταποκρίνονται στην ταυτότητά τους.
Σήμερα το Δικαστήριο εξέδωσε την απόφασή του στην υπόθεση C-43/24 Shipova, σηματοδοτώντας ένα ιστορικό βήμα προόδου για τα τρανς δικαιώματα σε ολόκληρη την Ευρωπαϊκή Ένωση.
Το Δικαστήριο δήλωσε ότι, σύμφωνα με τις διατάξεις του δικαίου της ΕΕ σχετικά με την ελεύθερη κυκλοφορία και το θεμελιώδες δικαίωμα στην ιδιωτική και οικογενειακή ζωή, τα κράτη-μέλη έχουν υποχρέωση να αναγνωρίζουν νομικά την ταυτότητα φύλου των πολιτών τους που έχουν ασκήσει το δικαίωμα της μετακίνησης και της διαμονής σε άλλο κράτος-μέλος, στα ληξιαρχικά μητρώα. Με άλλα λόγια, πρέπει να διαθέτουν μια λειτουργική διαδικασία νομικής αναγνώρισης ταυτότητας φύλου.
Όπως επιβεβαίωσε το Δικαστήριο, τα έγγραφα ταυτότητας και τα διαβατήρια είναι βασικά για να μπορούν οι πολίτες της ΕΕ να απολαμβάνουν την ελευθερία μετακίνησης. Επομένως, για να αποφευχθούν «σημαντικές δυσκολίες», ιδίως κατά τους ελέγχους ταυτότητας, τα διασυνοριακά ταξίδια ή σε επαγγελματικά περιβάλλοντα, τα κράτη-μέλη πρέπει να εκδίδουν έγγραφα ταυτότητας και καταχωρίσεις στα μητρώα που να αντιστοιχούν στην ταυτότητα φύλου του προσώπου.
Το Δικαστήριο υπενθύμισε επίσης ότι η ανοχή σε διακρίσεις κατά των τρανς ατόμων παραβιάζει την αξιοπρέπεια και την ελευθερία τους. Επιπλέον αποφάσισε ότι τα εθνικά δικαστήρια δεν δεσμεύονται από αποφάσεις ανώτατων δικαστηρίων όταν αυτές αντιβαίνουν στη σημερινή απόφαση και στο δίκαιο της ΕΕ.
Υπόβαθρο
Η υπόθεση ξεκίνησε από μια τρανς γυναίκα από τη Βουλγαρία που σήμερα ζει στην Ιταλία. Για σχεδόν μία δεκαετία τα βουλγαρικά δικαστήρια αρνούνταν να αναγνωρίσουν το φύλο και το όνομά της στα βουλγαρικά επίσημα έγγραφα.
Επειδή η ζωή της στην Ιταλία εξαρτάται επίσης από τα βουλγαρικά της έγγραφα, η έλλειψη εγγράφων που να αντικατοπτρίζουν την ταυτότητα φύλου της δημιουργεί εμπόδιο στην άσκηση του δικαιώματός της να μετακινείται και να διαμένει εντός της ΕΕ.
Η ασυμφωνία μεταξύ της ταυτότητας και έκφρασης φύλου της και του δείκτη φύλου στα επίσημα έγγραφά της οδηγεί σε διακρίσεις σε πολλούς τομείς της ζωής όπου απαιτούνται επίσημα έγγραφα. Αυτό περιλαμβάνει καθημερινές δραστηριότητες όπως:
- επίσκεψη σε γιατρό,
- πληρωμή αγορών με κάρτα,
- εύρεση εργασίας,
- εγγραφή σε εκπαιδευτικά ιδρύματα,
- ή εύρεση κατοικίας.
Το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων είχε ήδη αποφανθεί το 2020 στην υπόθεση Y.T. και ξανά το 2022 στην υπόθεση P.H. ότι η Βουλγαρία παραβιάζει την Ευρωπαϊκή Σύμβαση Δικαιωμάτων του Ανθρώπου επειδή δεν παρέχει γρήγορες, διαφανείς και προσβάσιμες διαδικασίες νομικής αναγνώρισης ταυτότητας φύλου.
Από τότε η κατάσταση για τα τρανς άτομα στη Βουλγαρία έχει επιδεινωθεί σημαντικά.
Στις 20 Φεβρουαρίου 2023 το Ανώτατο Δικαστήριο της Βουλγαρίας εξέδωσε δεσμευτική ερμηνευτική απόφαση σύμφωνα με την οποία το βουλγαρικό δίκαιο δεν επιτρέπει στα δικαστήρια να εγκρίνουν οποιαδήποτε διόρθωση φύλου, ονόματος και προσωπικού αριθμού ταυτότητας των τρανς ατόμων στα μητρώα ληξιαρχικής κατάστασης.
Η απόφαση αυτή εισήγαγε στην πράξη μια γενική και αυτόματη απαγόρευση της νομικής αναγνώρισης ταυτότητας φύλου από τα βουλγαρικά δικαστήρια. Λόγω αυτής της κατάστασης, το Ανώτατο Δικαστήριο της Βουλγαρίας ανέστειλε τη διαδικασία της αιτούσας και ζήτησε από το Δικαστήριο της ΕΕ να αποφανθεί αν αυτή η απαγόρευση είναι συμβατή με το δίκαιο της ΕΕ.
Στις 4 Σεπτεμβρίου 2024 ο Γενικός Εισαγγελέας Richard de la Tour εξέδωσε γνωμοδότηση σύμφωνα με την οποία το κράτος καταγωγής ενός τρανς προσώπου υποχρεούται να εκδίδει έγγραφα ταυτότητας που να ανταποκρίνονται στην ταυτότητα φύλου του.
Τι αποφάσισε το Δικαστήριο σήμερα
Στη σημερινή απόφαση το Δικαστήριο έκρινε ότι η άσκηση του δικαιώματος ελεύθερης κυκλοφορίας και διαμονής στην ΕΕ – όπως κατοχυρώνεται στο άρθρο 21 της Συνθήκης για τη λειτουργία της Ευρωπαϊκής Ένωσης – είναι πιθανό να παρεμποδίζεται όταν ένα κράτος-μέλος αρνείται τη νομική αναγνώριση ταυτότητας φύλου.
Όπως σημείωσε το Δικαστήριο, το φύλο, όπως και το επώνυμο ή το μικρό όνομα, αποτελεί στοιχείο που καθορίζει την ταυτότητα και την προσωπική κατάσταση ενός ανθρώπου. Επομένως, νομοθεσία κράτους-μέλους, όπως της Βουλγαρίας, που δεν επιτρέπει τη νομική αναγνώριση ταυτότητας φύλου για πολίτες που έχουν ασκήσει το δικαίωμα ελεύθερης μετακίνησης και διαμονής σε άλλο κράτος-μέλος, είναι αντίθετη με το δίκαιο της ΕΕ.
Το Δικαστήριο επισήμανε ότι η ασυμφωνία μεταξύ της ταυτότητας φύλου ενός ατόμου και των στοιχείων φύλου στα μητρώα ληξιαρχικής κατάστασης και στα έγγραφα ταυτότητάς του δυσχεραίνει την άσκηση του δικαιώματος ελεύθερης κυκλοφορίας.
Σύμφωνα με το Δικαστήριο, αυτή η ασυμφωνία μπορεί σε πολλές καθημερινές καταστάσεις να υποχρεώνει το άτομο να εξηγεί ή να αποδεικνύει την ταυτότητά του ή την αυθεντικότητα των εγγράφων του, προκαλώντας «σημαντικές δυσκολίες».
Το Δικαστήριο αποφάσισε επίσης ότι η βουλγαρική νομοθεσία παραβιάζει το δικαίωμα στην ιδιωτική ζωή που κατοχυρώνεται στο άρθρο 7 του Χάρτη Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της ΕΕ. Υπενθύμισε ότι το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Δικαιωμάτων του Ανθρώπου έχει ήδη αποφανθεί ότι τα κράτη έχουν θετική υποχρέωση να παρέχουν γρήγορη, διαφανή και προσβάσιμη διαδικασία νομικής αναγνώρισης ταυτότητας φύλου.
Επικαιροποίησε επίσης την ερμηνεία του σχετικά με το ευρωπαϊκό δίκαιο ισότητας των φύλων και την εφαρμογή του στα τρανς άτομα. Σύμφωνα με την απόφαση, η ανοχή σε διακρίσεις που βασίζονται στη διαφορά «μεταξύ βιολογικού φύλου και ταυτότητας φύλου» θα παραβίαζε την αξιοπρέπεια και την ελευθερία των τρανς προσώπων, τις οποίες το Δικαστήριο οφείλει να προστατεύει.
Έτσι, στη Βουλγαρία τα εθνικά δικαστήρια πρέπει να αγνοήσουν την ερμηνευτική απόφαση του Ανώτατου Δικαστηρίου που απαγορεύει τη νομική αναγνώριση ταυτότητας φύλου, καθώς δεν είναι συμβατή με τη σημερινή απόφαση. Το Δικαστήριο καλεί επίσης τα εθνικά δικαστήρια, αν χρειαστεί, να παρακάμπτουν εθνικές διατάξεις προκειμένου να διασφαλίζεται η πλήρης αποτελεσματικότητα του δικαίου της ΕΕ.
Η απόφαση αυτή υπερβαίνει μια μεμονωμένη υπόθεση και αφορά ολόκληρη την Ευρωπαϊκή Ένωση. Σήμερα υπάρχουν τρία κράτη-μέλη της ΕΕ – Ουγγαρία, Βουλγαρία και Σλοβακία – τα οποία μέσω νόμων, δικαστικών αποφάσεων ή συνταγματικών τροποποιήσεων έχουν καταστήσει πρακτικά αδύνατη τη νομική αναγνώριση ταυτότητας φύλου.
Χωρίς τέτοια αναγνώριση, βασικά δικαιώματα, από τη διέλευση συνόρων και την πρόσβαση σε υπηρεσίες υγείας μέχρι την υποβολή αίτησης για εργασία ή την εγγραφή σε πανεπιστήμιο, μετατρέπονται σε καθημερινές δυσκολίες.
Το Δικαστήριο της ΕΕ δηλώνει πλέον για πρώτη φορά με σαφήνεια ότι η πρόσβαση σε νομική αναγνώριση ταυτότητας φύλου αποτελεί προϋπόθεση για την άσκηση θεμελιωδών δικαιωμάτων στην Ευρωπαϊκή Ένωση.
Η απόφαση επιβεβαιώνει ότι η πλήρης απουσία δυνατότητας νομικής αναγνώρισης ταυτότητας φύλου σε ένα κράτος-μέλος είναι ασύμβατη με τον Χάρτη Θεμελιωδών Δικαιωμάτων και τις Συνθήκες της ΕΕ.
