«Από τη στιγμή που κάνουμε πειράματα με τη ζωή μας και τον τρόπο που θέλουμε να ζήσουμε, τότε και οι ταινίες και η τέχνη μας πρέπει να είναι πειραματικές. Αυτό σπάει την πάγια παράδοση και σε κάνει να σκέφτεσαι με πιο ανοιχτό μυαλό. Έτσι βιώνω εγώ τον κόσμο». – Μπάρμπαρα Χάμερ
Πρεμιέρα στο φεστιβάλ Sundance, βραβείο Teddy καλύτερου ντοκιμαντέρ στη Μπερλινάλε, και τώρα συμμετοχή στο 28ο Φεστιβάλ Ντοκιμαντέρ Θεσσαλονίκης, το Barbara Forever είναι ο απόλυτος οδηγός στη ζωή και το έργο της πληθωρικής Μπάρμπαρα Χάμερ, της πρώτης ανοιχτά λεσβίας κινηματογραφικής δημιουργού, της γυναίκας που τάχθηκε και αφοσιώθηκε στην απεικόνιση της λεσβιακής κατάστασης στο φιλμ.
«Γεννήθηκα όταν έγινα λεσβία», αναφωνεί θρασύτατα λίγο πριν το πρώτο ημίωρο της ταινίας, και πράγματι, η Μπάρμπαρα προοριζόταν να γίνει μια μορφωμένη μεσοαστή, όμως ένα τυχαίο παιχνίδι με μια κάμερα super-8 την έφερε στον φεμινισμό, όπου άκουσε για πρώτη φορά τη λέξη «λεσβία». Ήταν ήδη τριάντα χρονών, όμως έκτοτε δεν έχασε λεπτό. Άλλαξε τη ζωή της και την αφιέρωσε στον κινηματογράφο. Περιπλανήθηκε ανάμεσα στις δυο ακτές των ΗΠΑ, το Σαν Φρανσίσκο των φεμινιστικών αγώνων και της γκέι σκηνής, τη Νέα Υόρκη της «υψηλής» τέχνης, κατάφερε να μπει στον κύκλο των δημιουργών με το κλασικό Nitrate kisses που μέχρι σήμερα παραμένει το πιο γνωστό της έργο, όμως άφησε ένα πελώριο κινηματογραφικό, εικαστικό, ακτιβιστικό έργο για το τι σημαίνει να μετατρέπεις την καταπίεση σε σημαία, και σε ευκαιρία να αλλάξεις η ίδια και, (γιατί όχι;) ο κόσμος.
Οι ταινίες της Μπάρμπαρα Χάμερ σπάνε τα ταμπού γύρω από τη γυναικεία σεξουαλικότητα, τα γηρατειά, την ασθένεια και τον queer έρωτα, χρησιμοποιώντας συχνά το ίδιο της το σώμα ως πεδίο εξερεύνησης και πολιτικής ενδυνάμωσης. Έκανε σινεμά για να δείξει ότι το προσωπικό δεν είναι μόνο πολιτικό, αλλά και ιστορικό. Αναγνωρίζοντάς την Μπάρμπαρα Χάμερ σαν μία από τις πρώτες κινηματογραφίστριες που πρόβαλε στην οθόνη μια ολοκληρωμένη λεσβιακή ζωή, κάτι που δεν υπήρχε πριν, το έργο της γίνεται πρότυπο για μια νέα γενιά queer και ριζοσπαστών καλλιτεχνών που γράφουν τη δική τους ιστορία. Αυτή η εξερεύνηση της ζωής, του έργου, του αρχείου και της διαρκούς κληρονομιάς της Μπάρμπαρα αποτελεί επιτακτική και απαραίτητη ιστορία της queer κατάστασης, της φεμινιστικής ιστορίας και της τέχνης του κινηματογράφου.
Στο φεστιβάλ Βερολίνου, όπου το ντοκιμαντέρ αποθεώθηκε συμμετέχοντας στο τμήμα Forum, συναντήσαμε την Μπράντι Ο’Κόνορ, τη δημιουργό αυτού του επιτεύγματος.
Είχες κάνει αρχικά μια ταινία μικρού μήκους για τη Μπάρμπαρα. Στο ντοκιμαντέρ αυτό όμως, παραθέτεις ένα απίστευτο όγκο αρχειακού υλικού, αληθινό χρυσορυχείο! Πώς απέκτησες πρόσβαση σε όλα αυτά τα στοιχεία και πώς τα αξιολόγησες για να τα χρησιμοποιήσεις;
Ήρθα για πρώτη φορά σε επαφή με το έργο της Μπάρμπαρα Χάμερ όταν πήγαινα στο πανεπιστήμιο, όπου σπούδαζα κουηρ κινηματογράφο. Είχα ακούσει για την ίδια και για το λεσβιακό σινεμά, για ταινίες σχετικά με λεσβίες και από λεσβίες δημιουργούς. Στην Ουάσιγκτον που έμενα τότε ήταν αδύνατον να βρω έργα της, ούτε σε βιβλιοθήκες, ούτε στην πόλη, οπότε έκανα το βήμα και επικοινώνησα μαζί της και μου έστειλε μια σειρά dvd με όλες τις ταινίες της από τη δεκαετία του 1970. Εντυπωσιάστηκα από την προσέγγισή της στην τεκμηρίωση της ζωής της, του σώματός της, των ερωμένων της, του περιβάλλοντός της και το πώς τα παρουσίαζε όλα αυτά τα φουτάζ και τα μοιραζόταν με τον κόσμο.
Έγραψα την εργασία μου με θέμα τη φιλμογραφία της Μπάρμπαρα τη δεκαετία του ’70, αποφοίτησα, μετακόμισα στη Νέα Υόρκη, όπου έμενε και η ίδια και, το Γενάρη του 2019 επικοινώνησα μαζί της και της ζήτησα να βρεθούμε να συζητήσουμε για την πρώτη ταινία μικρού μήκους που ετοίμαζα. Μου απάντησε «βρίσκομαι πολύ κοντά στο τέλος της ζωής μου…». Λίγο μετά το θάνατό της, επικοινώνησα με τη σύντροφό της, Φλορι Μπερκ για να συλλυπηθώ και να της μεταφέρω πόσα πολλά σήμαινε το έργο της Μπάρμπαρα για μένα. Τότε επισκεπτόμουν τακτικά το Γέιλ στο οποίο φιλοξενείται το αναλογικό αρχείο της Μπάρμπαρα. Ήθελα να μελετήσω αυτό το αρχείο σχεδιάζοντας τη συνέχεια και προέκταση της εργασίας μου και το συζητούσα με τη Φλόρι. Διερωτήθηκα πώς και η ίδια η Φλόρι δεν εμφανιζόταν στις ταινίες της, ενώ ήταν μαζί για 31 χρόνια και από τις επιστολές μεταξύ τους φαινόταν ότι είχαν τόσο καλή σχέση. Στις παλιότερες ταινίες της, οι ερωμένες και φίλες της βρίσκονταν στο επίκεντρό της. Το συζήτησα μαζί της και ήρθαμε πιο κοντά, πήγαινα σχεδόν κάθε βδομάδα στο Γουέστ Βίλατζ στο διαμέρισμά τους, ενώ ψηφιοποιούσα το αρχείο της και η Φλόρι μου αφηγείτο ιστορίες από τη ζωή τους, καθώς εγώ συγκέντρωνα υλικά, φουτάζ, ένα πελώριο όγκο στοιχείων και ηχητικά ντοκουμέντα με τη φωνή της Μπάρμπαρα. Ενθουσιάστηκα από όλο αυτό και σκέφτηκα ότι θα μπορούσα έτσι να φτιάξω όχι μόνο μια ταινία μικρού μήκους (το Love, Barbara -2022), αλλά ένα μεγάλου μήκους ντοκιμαντέρ, μια ταινία στην οποία θα έβαζα την ίδια να αφηγείται τη ζωή της. Και ιδού!
Η ίδια η Μπάρμπαρα λοιπόν αφηγείται τη ζωή της. Θα ήθελα να σταθώ στο ότι αναφέρει ότι έγινε λεσβία μέσω του φεμινισμού. Δεν είναι παράδοξο αυτό, σε σχέση με αυτό που λέγεται «γεννήθηκα, δεν έγινα»;
Ναι, και γι’ αυτό σκόπιμα θέλησα να περιλάβω στην ταινία και αυτό το διάστημα που ήταν παντρεμένη με ένα άντρα. Η Μπάρμπαρα στα νιάτα της ακολουθούσε τη ζωή που ήταν αναμενόμενη από κάποιο άτομο της κοινωνικής της θέσης, πήγε στο κολέγιο, ήταν σε αδελφότητα, ήταν femme, παντρεύτηκε νέα με αυτόν τον άνθρωπο, δεν γνώριζε ότι υπήρχε εναλλακτική, δεν είχε ακούσει τη λέξη «λεσβία» μέχρι να γίνει 30 χρονών. Δεν είχε τον τρόπο, το υπόβαθρο να αναγνωρίσει την κουηρότητα (queerness) του εαυτού της. Θυμάσαι αυτό το καθοριστικό σημείο όπου αφηγείται, ότι ακούμπησε τυχαία στο γόνατο εκείνη τη γυναίκα με την οποία είχε πάει σινεμά; Τότε ηλεκτρίστηκε και συνειδητοποίησε ότι ναι, αυτό είναι ομόφυλη επιθυμία. Ως τότε συμμετείχε στους φεμινιστικούς κύκλους αυτογνωσίας, κάτι το οποίο θεωρούσε σαν εναλλακτικό, επαναστατικό τρόπο ζωής, αυτό ήταν το δεύτερο φεμινιστικό κύμα στην περιοχή του Σαν Φρανσίσκο. Με αυτούς τους πειραματισμούς εξερευνούσε τις επιθυμίες της και άρχισε να τις εκφράζει.
Η Μπάρμπαρα ήταν πολύ ανοιχτή στη ρευστότητα της ζωής, σαφώς αυτοπροσδιοριζόταν σαν λεσβία, από τα τριάντα της και μετά, ήθελε να είναι με μια γυναίκα. Αυτό ήταν ένα από τα στοιχεία με τα οποία ταυτίστηκα μαζί της. Μεγάλωσα στο Κάνσας, στη μέση του πουθενά των ΗΠΑ σε μια καθολική οικογένεια και σχολείο και δεν πέρασε από το μυαλό μου ότι είμαι λεσβία, μέχρι να αποκτήσω λαπτοπ και να δω κάτι στο διαδίκτυο. Έτσι απόκτησα πρόσβαση στην επιθυμία μου, όπως και η Μπάρμπαρα. Το έργο της αντανακλούσε τις εμπειρίες της, την αντίληψή της για τον κόσμο και τις δυνατότητες που μπορεί να ανοίγονταν.
Σήμερα η Μπάρμπαρα θα ήταν άραγε τρανς άντρας;
Να ρωτήσουμε το πνεύμα της! (γέλια). Ήταν πολύ κουήρ, αυτοπροσδιοριζόταν σαν λεσβία, πολλές συνεργάτιδές της ήταν λεσβίες, τρανς, non-binary άτομα, από το 2000 και μετά άρχισε να προσεγγίζει τις αλλαγές στη θεωρία και αγκάλιασε τη θεωρία για το φύλο. Ήταν ορατό στο ντύσιμό της, μπορούσε να επανεφευρίσκει διαρκώς τον εαυτό της και προσπαθούσε να καταλάβει τον εαυτό της και τους γύρω της, τον κόσμο που άλλαζε.
Η Μπάρμπαρα τελικά παρέμεινε avant guard σκηνοθέτρια, δεν την πείραζε ότι το ακροατήριο της θα ήταν περιορισμένο. Θα μπορούσε, πιστεύεις, να κάνει ταινίες με πιο μαζική απεύθυνση;
Η Μπάρμπαρα δεν είχε καμιά επιθυμία να περάσει στο mainstream, στο εμπορικό σινεμά. Ανέπτυξε τον δικό της τρόπο να δημιουργεί. Το Nitrate kisses υπήρξε ένα breakthrough, προβλήθηκε στο Sundance, πήρε διανομή, ήταν μια τομή σε σχέση με την προηγούμενη δουλειά της. Ωστόσο παρέμεινε πιστή στην αντίληψή της και μετά, αντί να προσαρμοστεί, έκανε ακόμη πιο πειραματικά έργα. Είχε διάφορες ιδέες, την ενδιέφερε και η μυθοπλασία, της άρεσε να κάνει έρευνα, έκανε το editing, μπορούσε να κάνει τα πάντα, ωστόσο το κέντρο της ήταν η αρχειοθέτηση της λεσβιακής εμπειρίας.
Ας μιλήσουμε λοιπόν για το ακροατήριο. Όταν αποφάσισες να κάνεις αυτό το ντοκιμαντέρ, ποιο ακροατήριο είχες στο μυαλό σου;
Σκέφτηκα τόσο τους ανθρώπους που την γνώριζαν και την αγαπούσαν, που θα ήθελαν να νοιώσουν κοντά στο έργο της, όσο και νέα ακροατήρια, ανθρώπους που τη γνωρίζουν για πρώτη φορά. Υπάρχουν τόσοι διαφορετικοί τρόποι να συνδεθεί κανείς με τον τρόπο που λειτουργούσε, είτε είσαι κουήρ, γυναίκα, καλλιτέχνης που διεκδικεί χώρο. Η Μπάρμπαρα εμπνέει. Πιστεύω ότι και τα δυο ακροατήρια θα βρουν στοιχεία να συνδεθούν και να ανοίξουν έναν μεγαλύτερο χώρο για κουήρ θέματα και ιστορίες.
INFO: Barbara forever συμμετέχει στο 28ο Φεστιβάλ Ντοκιμαντέρ στο τμήμα Ανοιχτοί Ορίζοντες. Προβολές στις 5 και 8 Μάρτη.
