Τι γίνεται όταν η ερωτική σχέση μεταξύ δύο ανδρών αποτελεί το κύριο όχημα ενός σκληρού (ταξικού και όχι μόνο) παιχνιδιού εξουσίας, εκθέτοντας -μεταξύ άλλων- τον τρόπο με τον οποίο η πατριαρχία καταπιέζει την ανδρική ταυτότητα; Αυτό είναι ένα από τα ερωτήματα που καλείται να διαχειριστεί «Ο Κος Ζυλ», η παράσταση του Θωμά Μοσχόπουλου, που παίζεται στο Θέατρο Πόρτα.
Καταρχάς, να πούμε πως το κείμενο της παράστασης αποτελεί μία σύγχρονη σκηνική ανάγνωση, μεταγραφή της εμβληματικής «Δεσποινίδος Τζούλιας» του Αύγουστου Στρίντμπεργκ. Και στη μεταγραφή αυτή του Μοσχόπουλου, κεντρική ιστορία είναι η σχέση του νεαρού αριστοκράτη Ζυλ με τον υπηρέτη του Ζαν.
«Στην αρχή σκεφτόμουν να ανέβει η “Δεσποινίς Τζούλια” ως έχει, χωρίς αλλαγές, απλώς αλλάζοντας το φύλο της κεντρικής ηρωίδας σε κεντρικό ήρωα», μου εξηγεί ο Θωμάς Μοσχόπουλος, όταν το ρωτώ για το πώς γεννήθηκε «ο Κος Ζυλ». «Με είχε ταράξει και ένα βιβλίο που είχα διαβάσει σχετικά με την ανδρική ταυτότητα και το πώς κι ο άνδρας υποφέρει τελικά από την πατριαρχία. Κάπως έτσι άρχιζε να τριγυρίζει στο μυαλό μου το πώς θα γίνει το έργο, αν θα έχει να κάνει με την έμφυλη ταυτότητα και το τι θα θέλει να πει γι΄αυτή. Όταν ξεκίνησα να δουλεύω, είπα ότι θα κάνω την απόδοση, όχι μετάφραση, αλλάζοντας δύο – τρία στοιχεία, τα οποία δεν κολλούσαν. Το θέμα είναι ότι το πρώτο στοιχείο, ήταν ο χορός που χορεύει η Τζούλια με τον Ζαν, και ο οποίος δεν μπορούσε να παραστεί σε έναν χορό μεταξύ δύο ανδρών, μιας και αυτό δεν θα ήταν αποδεκτό εκείνη την εποχή. Ψάχνοντας μήπως υπάρχουν κάποιοι παραδοσιακοί χοροί, οι οποίοι είναι ανδρικοί, έπεσα τελείως συμπωματικά σε έναν χορό των Βίκινγκ, το Χάλινγκ, που είναι σχεδόν ένας χορός μονομαχίας. Το οποίο ήταν και ο πυρήνας της κατεύθυνσης που με ενδιέφερε: ο ανταγωνισμός σαν ένας τρόπος επιβολής και εξουσίας μεταξύ των ανδρών. Καθώς έγραφα αυτή την πρώτη σκηνή, η οποία όφειλε να είναι αλλιώς, άρχισα να καταλαβαίνω ότι όλο και περισσότερο τα πράγματα που με ενδιάφεραν να γράψω ήταν άλλα από αυτά που γράφονται στον Στρίντμπεργκ, παρόλο που κρατήθηκε η δομή σχεδόν ακέραια».
Νίκος Κοσώνας, Γιάννης Καράμπαμπας και Θεόβη Στύλλου
Στην παράσταση συμμετέχουν οι Γιάννης Καράμπαμπας, Νίκος Κοσώνας και Θεόβη Στύλλου, που καλούνται να διαχειριστούν υποκριτικά τον κείμενο του Μοσχόπουλου.
«Ο Ζαν είναι ένας άνθρωπος με μια φτωχική καταγωγή, ας πούμε. Κάποια στιγμή τον βρίσκει ο Κόμης, ο μεγάλος άρχοντας του σπιτιού και πατέρας του Ζυλ και τον παίρνει στη δούλεψή του», αναφέρει ο Γιάννης Καράμπαμπας περιγράφοντας τον ρόλο του. «Μορφώνεται μέσα από αυτόν, κάνει ταξίδια και μεγαλώνει υπό τη σκιά του, πλήρως εξαρτημένος. Ένα βράδυ του μεσοκαλόκαιρου, η συναναστροφή με τον γιο του Κόμη, τον Ζυλ, θα γεννήσει επιθυμίες, ελπίδες και διλήμματα για μια νέα ζωή».
Γιάννης Καράμπαμπας
«H backround ιστορία είναι ότι ο Ζυλ ήταν ένα παιδί της μάνας του», προσθέτει ο Νίκος Κοσώνας που υποδύεται τον γιο του κόμη. «Εκείνη του εμφύσησε μια θηλυκότητα και μια αβρότητα και είχε κόντρα με τον πατέρα του γι΄αυτό. Έτσι ο πατέρας του, όταν βρήκε τον πιο στερεοτυπικά “ανδράκι” Ζαν, είδε σε αυτόν περισσότερα κομμάτια που θα ήθελε να έχει ο γιος του. Και αυτό παίζει στο παρελθόν των ηρώων μας και κάποια στιγμή υπάρχει και η γέννηση του δικού τους φλερτ, το οποίο υπάρχει και προϋπάρχει εκείνης της ημέρας του μεσοκαλόκαιρου».
Νίκος Κοσώνας
Το σχήμα της παράστασης ολοκληρώνεται με την Κριστίν, αρραβωνιαστικιά του Ζαν. «Πρόκειται για μια γυναίκα της εποχής της, η οποία δεν θα μπορούσε ποτέ να φανταστεί ότι υπάρχει κάτι εκτός της κοινωνικής νόρμας που επικρατούσε», σχολιάζει η Θεόβη Στύλλου που την υποδύεται. «Αλλά μου φαίνεται ότι ως η μόνη, ας πούμε, γυναικεία παρουσία στο έργο, είναι αυτή που μπορεί να καταλάβει καλύτερα τη μορφή καταπίεσης και αυτή τη μη αποδοχή. Και γι΄αυτό θεωρώ πως έχει μία κατανόηση απέναντι στον Ζυλ. Με όριο, ωστόσο, τον εαυτό της. Γιατί και αυτή θα ήθελε κάτι παραπάνω για τον εαυτό της αλλά δεν της αφήνεται ο χώρος. Έχει επιλέξει έναν κοινωνικό ρόλο που είναι ο αναμενόμενος και από την κατάσταση και από την εποχή».
Θεόβη Στύλλου
Ρωτώ τον Θωμά Μοσχόπολο για τον ρολό της Κριστίν και για τον τρόπο με τον οποίο ενυπάρχει στην ιστορία, βάζοντας στην κουβέντα και την κριτική που έχει δεχθεί ο Στρίντμπεργκ για τη διαχείριση των γυναικείων χαρακτήρων στα έργα του. «Εμένα αυτό που με ενδιαφέρει είναι η αδικημένη “τρίτη”. Με ενδιαφέρει περισσότερο η ετερότητα, παρά το φύλο», μου εξηγεί και συνεχίζει: «Ο άνθρωπος που είναι στην απ΄έξω. Δηλαδή αυτή η αίσθηση του ξένου, του παρείσακτου σε μια κοινότητα. Ανάμεσα στο ζευγάρι της Κριστίν και του Ζαν, ο Ζυλ είναι ο παρείσακτος. Ανάμεσα στη σχέση του Ζυλ και του Ζαν, η Κριστίν είναι το ίδιο».
Η κουβέντα πηγαίνει στη σχέση που αναπτύσσουν οι δύο άνδρες στο έργο. Αναρωτιέμαι αν αυτή η μετατόπιση από ένα ετερόφυλο ζευγάρι (στο αρχικό κείμενο του Στρίντμπεργκ) σε ένα ομόφυλο, θέλει με κάποιον τρόπο να θίξει ζητήματα που σχετίζονται με την εύθραυστη αρρενωπότητα. «Αυτά τα ερωτήματα: “ποια είναι η ανδρική ταυτότητα;”, “τι σε κάνει άντρα;”, “κλαίνε οι άντρες;” κλπ είναι παντού μέσα στο έργο, όπως είναι και μέσα στη ζωή μας», μου απαντά ο Νίκος. «Εγώ έχω συναντήσει πάρα πολλά τέτοια μεγαλώνοντας. Από προπονητές σε αθλήματα που χτύπαγα και μου λέγανε “μην κλαις, οι άντρες δεν κλαίνε” μέχρι κι αλλού».
Νίκος Κοσώνας & Γιάννης Καράμπαμπας
«Το κείμενο αναφέρεται στην καταπίεση αυτής της πατριαρχίας», σχολιάζει και ο Θωμάς Μοσχόπουλος, ο οποίος έχει γράψει και το κείμενο, υπογραμμίζοντας ωστόσο ότι «δεν με ενδιαφέρει να είναι ένα υπογραμμισμένο έργο για την έμφυλη ταυτότητα, αλλά κάτι πολύ σφαιρικότερο. Και, επίσης, πιστεύω ότι όλα τα προβλήματα διαχωρισμού μεταξύ φύλων, κατευθύνσεων, ταυτοτήτων κλπ, πρέπει να αντιμετωπιστούν ως κοινά ζητήματα. Πρέπει ταυτόχρονα να βρεθούν λύσεις προς όλες τις κατευθύνσεις γιατί είναι ντόμινο το πράγμα».
Κάποια στιγμή καλό θα ήταν να μπορέσουμε να αποδεχτούμε τα σώματά μας, να αποδεχτούμε τα σώματα των άλλων και τις επιθυμίες μας.
Ως προς το κομμάτι της ομόφυλης συντροφικότητας, το έργο φαίνεται να είναι απαλλαγμένο από τις συνηθισμένες (σε πολλές άλλες παραστάσεις) σεμνοτυφίες, αποτυπώνοντας σκηνές γυμνού μέχρι και σεξ μεταξύ δύο ανδρών. «Είναι κι αυτό μια προέκταση της σχέσης τους», μου σχολιάζει ο Γιάννης. «Όπως είναι το φλερτ μία μορφή επικοινωνίας, είναι και το σεξ. Μοιράζονται τους φόβους τους, μοιράζονται τις επιθυμίες τους, ανταγωνίζονται, επιθυμούν ο ένας τον άλλον. Το γυμνό και το σεξ είναι μέρος της ανθρώπινης συναναστροφής».
Νίκος Κοσώνας, Θεόβη Στύλλου και Γιάννης Καράμπαμπας
Τους ρωτάω αν θεωρούν πως το θεατρικό κοινό στην Ελλάδα μπορεί να αναγνωρίσει τις σκηνές αυτές ως προκλητικές. «Δεν θέλω να ακουστώ κάπως, αλλά δεν με αφορά αν θα προκαλέσουν. Δεν είναι στόχος μας να προκαλέσουμε. Μια αλήθεια παρουσιάζουμε που είναι ένα κομμάτι της ζωής κι αυτό. Όπως είναι και το γυμνό. Κάποια στιγμή καλό θα ήταν να μπορέσουμε να αποδεχτούμε τα σώματά μας, να αποδεχτούμε τα σώματα των άλλων και τις επιθυμίες μας. Πάντως, μέχρι τώρα, δεν έχω λάβει κάποιο τέτοιο feedback», απαντά με ο Γιάννης, με τη Θεόβη να τονίζει πως «η παράσταση είναι ακόμη στην αρχή της, οπότε ίσως είναι νωρίς για να καταλάβουμε τις αντιδράσεις». Ο Νίκος, πάντως, υπογραμμίζει πως «το αν είναι προκλητικό ή τρυφερό ή ερωτικό ή ενδιαφέρον ή πιεστικό ή και τα ακριβώς αντίθετα- ή και οποιαδήποτε άλλη ερμηνεία- αφήνεται στον θεατή. Μας αφορά περισσότερο να πούμε μια ιστορία αντί να εκβιάσουμε/ προκαλέσουμε συγκεκριμένα συναισθήματα. Στην ιστορία που αφηγούμαστε αυτές οι σκηνές για μένα σημαίνουν ελευθερία, ένωση, απογύμνωση και αλήθεια παρά πρόκληση».
Είναι δύσκολο η τέχνη του θεάτρου να μην είναι πολιτική!
Μοιραία, η συζήτηση πηγαίνει σε ένα αίσθημα συντηρητικοποίησης που βιώνουμε κοινωνικά τον τελευταίο χρόνο και στο αν η τέχνη μπορεί ή οφείλει να την αναχαιτίσει. «Δεν θεωρώ ότι οφείλει να σηκώσει κανείς αυτό το βάρος», αναφέρει ο Νίκος. «Σίγουρα όμως η τέχνη είναι μια καλή ευκαιρία για να μιλήσεις για ζητήματα που σε απασχολούν». Από την πλευρά της η Θεόβη τονίζει πως «είναι δύσκολο η τέχνη του θεάτρου να μην είναι πολιτική» και εξηγεί. «Ακόμα και αν δεν έχει ξεκάθαρη πολιτική θέση, κάτι πολιτικό κρύβει. Το θέατρο είναι και η μόνη μορφή τέχνης που ξεκινά από κάτω προς τα πάνω και βασίζεται στη συλλογική διαδικασία. Είναι τόσοι άνθρωποι που πρέπει να συντονιστούν και να το κάνουν αυτό». Αυτός ο συλλογικός του χαρακτήρας είναι που το κάνει αυτομάτως και πολιτικό. «Είναι ένας χώρος που μπορεί να εκφραστούν όλα αυτά και να διατυπωθούν και πολλά άλλα», συμπληρώνει και ο Γιάννης. «Γενικότερα η τέχνη, αποτελεί πρόσφορο έδαφος στο να εκφραστούν πτυχές της ζωής οι οποίες μπορεί στην καθημερινότητα και γύρω μας να μην είναι αποδεκτές ή εύκολα κατανοητές». Κάτι που κάνει «Ο Κος Ζυλ», αφού θέτει αρκετούς προβληματισμούς με έντονο πολιτικό χαρακτήρα. «Ναι, και προέκυψε πιο πολιτικό νομίζω από όλη αυτή τη μετακίνηση στην ιστορία», σχολιάζει κι ο Θωμάς Μοσχόπουλος.
Νίκος Κοσώνας & Γιάννης Καράμπαμπας
Αν και η ιστορία του έργου διαδραματίζεται στην Ευρώπη του Μεσοπολέμου, διαχειρίζεται πολλά σύγχρονα ζητήματα ταυτότητας. Αναρωτιέμαι για το ποια θα ήταν η δυναμική του, αν η ιστορία διαδραματιζόταν στο σήμερα. «Θα έπρεπε να βρεθεί ένα άλλο σχήμα», μου εξηγεί ο Θ. Μοσχόπουλος. «Γράφοντας αυτό το έργο χρειαζόμουν αυτή τη χρονική απόσταση για να μιλήσω για όλα αυτά τα ζητήματα. Σκέφτηκα πως είναι καλύτερα να λειτουργήσει παραβολικά- ότι αυτό συνέβη κάποτε- παρά να κάνω ένα έργο καταγγελία για το σήμερα. Φοβάμαι πως έτσι θα έχανε τους χυμούς του». Σε αυτό συμφωνεί και η Θεόβη. «Με τον να διαδραματίζεται στο παρελθόν, κάπως σου αφήνει χώρο για να προβληματιστείς περισσότερο και να αντιληφθείς ότι κάποια πράγματα εξακολουθούν να συμβαίνουν». «Γιατί τα στοιχεία της πατριαρχίας, τα στοιχεία της εξουσίας, της επιβολής και της ισχύς από άνθρωπο σε άνθρωπο, εξακολουθούν να υπάρχουν», συμπληρώνει ο Γιάννης.
Θεόβη Στύλλου
Ολοκληρώνοντας την κουβέντα μας ρωτώ τον Γιάννη, τη Θεόβη και τον Νίκο για το πώς θέλουν να κλείσουν αυτή τη συνέντευξη.
Γιάννης: Με το να μπορέσουμε όλοι μας να αποδεχτούμε τον εαυτό και τους γύρω μας. Να μπορέσουμε να εκφραζόμαστε ελεύθερα, να σεβόμαστε ο ένας τον άλλον και να ζήσουμε μια καλύτερη ζωή.
Νίκος: Με τη σκέψη ότι πολλές φορές τα αόρατα εμπόδια που βάζουμε προκύπτουν περισσότερο από τον φόβο παρά από τις αντικειμενικές δυσκολίες. Επομένως, θα γίνουμε πιο ελεύθεροι αν απαλλαγούμε από αυτόν τον φόβο.
Θεόβη: Με τη σκέψη ότι ακόμη και αν δεν μας θέλει η οικογένειά μας, μπορούμε να φτιάξουμε μια καινούρια. Γιατί πάντα το «μαζί» είναι καλύτερα από το «μόνος»!
Πληροφορίες
«Ο Κος Ζυλ»
Ημερομηνία: Κάθε Παρασκευή, Σάββατο στις 21:00 και Κυριακή 20:00
Χώρος: Θέατρο Πόρτα, Λεωφ. Μεσογείων 59, Αμπελόκηποι
Φωτογραφίες: Βασίλης Τσαλικίδης
